Fundamentalizm
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 302–303-b. — ziyouz.com
Fundamentalizm - keng ma'noda — muayyan ta'limot aqidalarining özgarmasligini e'lon qiladigan, e'tiqodni akl dalillaridan ustun qöyadigan, ilohiy kitoblardagi vahiy qaysi ma'noda bayon etilgan bölsa, şu ma'noda qabul qilinişini talab etadigan, ayni vaqtda ularni majoziy ma'noda talqin etişga har qanday urinişlarni rad etadigan, din asoslarini oğişmay bajarişni qattiq talab qiladigan ijtimoiy, mafkuraviy, diniy yönalişlar. Tor ma'noda — protestantizmdagi ortodoksal oqimlar. 1910-y.larda AQŞning jan. ştatlarida paydo bölgan. Ular xristianlikning an'anaviy aqidalariga, ayniqsa, Bibliyaning mutlaqo mukammalligiga işonçni mustahkamlaşni, uni sözmasöz şarhdaşga qatiy rioya qilişni talab qiladilar. 1919 y. Filadelfiyada Jahon xristian fundamentalistlari assotsiatsiyasiga asos solindi.
20-a.ning 70-y.laridan F. sözi islomga nisbatan qöllanila boşlandi. Islom F.i Qur'on va hadislarni sözmasöz talqin etiş va ilk islomga qaytişni tarğib qiladi. Keyingi paytlarda mutaassib musulmonlar «fundamentalistlar» deb atalmoqda. Islom F.i turli yönaliş va kayfiyatdagi guruhlarni öz içiga oladi. Ularning ba'zilari terror usullari b-n qonuniy hokimiyatga qarşi kuraşda özini namoyon etsa, boşqalari tarğibottaşviqot işlari, diniy ta'lim bn, turli jamoat taşkilotlari, maktab, un-t, ommaviy axborot vositalariga kirib boriş, audiovidio kassetalarni tarqatiş b-n şuğullanadi. Islom F.iga xos bölgan ğoyalar—ğarb turmuş tarzi va ğarb tovarlarining iste'moliga qarşi kuraş, dinsiz yoki «sof islomdan çekingan» davlat rahbarlarini jismonan yöq qiliş, islomda şirkka barham beriş va b.dir.
Islom F.i talqinida azizavliyolar qabrini e'zozlaş ham butparastlikka kiradi. Hoz. davrda islom F.i vakillari butun dunyoga yoyilib, har yerda öz maslakdoşlarini topişga intilmoqda.
Abulhasan Nuriymon.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФУНДАМЕНТАЛИЗМ - кенг маънода — муайян таълимот ақидаларининг ўзгармаслигини эълон қиладиган, эътиқодни акл далилларидан устун қўядиган, илоҳий китоблардаги ваҳий қайси маънода баён этилган бўлса, шу маънода қабул қилинишини талаб этадиган, айни вақтда уларни мажозий маънода талқин этишга ҳар қандай уринишларни рад этадиган, дин асосларини оғишмай бажаришни қаттиқ талаб қиладиган ижтимоий, мафкуравий, диний йўналишлар. Тор маънода — протестантизмдаги ортодоксал оқимлар. 1910-й.ларда АҚШнинг жан. штатларида пайдо бўлган. Улар христианликнинг анъанавий ақидаларига, айниқса, Библиянинг мутлақо мукаммаллигига ишончни мустаҳкамлашни, уни сўзмасўз шарҳдашга қатьий риоя қилишни талаб қиладилар. 1919 й. Филадельфияда Жаҳон христиан фундаменталистлари ассоциациясига асос солинди.
20-а.нинг 70-й.ларидан Ф. сўзи исломга нисбатан қўлланила бошланди. Ислом Ф.и Қуръон ва ҳадисларни сўзмасўз талқин этиш ва илк исломга қайтишни тарғиб қилади. Кейинги пайтларда мутаассиб мусулмонлар «фундаменталистлар» деб аталмоқда. Ислом Ф.и турли йўналиш ва кайфиятдаги гуруҳларни ўз ичига олади. Уларнинг баъзилари террор усуллари б-н қонуний ҳокимиятга қарши курашда ўзини намоён этса, бошқалари тарғиботташвиқот ишлари, диний таълим бн, турли жамоат ташкилотлари, мактаб, ун-т, оммавий ахборот воситаларига кириб бориш, аудиовидио кассеталарни тарқатиш б-н шуғулланади. Ислом Ф.ига хос бўлган ғоялар—ғарб турмуш тарзи ва ғарб товарларининг истеъмолига қарши кураш, динсиз ёки «соф исломдан чекинган» давлат раҳбарларини жисмонан йўқ қилиш, исломда ширкка барҳам бериш ва б.дир.
Ислом Ф.и талқинида азизавлиёлар қабрини эъзозлаш ҳам бутпарастликка киради. Ҳоз. даврда ислом Ф.и вакиллари бутун дунёга ёйилиб, ҳар ерда ўз маслакдошларини топишга интилмоқда.
Абулҳасан Нуриймон.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.