Fungitsidlar
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 302-b. — ziyouz.com
Fungitsidlar (lot. fungus zamburuğ va caedo — öldiraman) — q. x. ekinlari kasalliklariga qarşi qöllaniladigan kimyoviy moddalar, pestitsidlarttt bir guruhi. F. ösimliklar kasalligi qözğatuvçilarini yöq qiladi, ularning rivojlanişini batamom yoki qisman töxtatadi.
Kimyoviy xususiyatlariga qarab F. anorganik (bordo suyuqligi, ohakoltingugurt qaynatmasi, tuyilgan va kolloid oltingugurt, mis kuporosi, temir kuporosi, misning xlor oksidi va b.) va organik (kaptan, vektra, karatan, topaz, bronotak va b.) birikmalariga, şuningdek, antibiotiklar qatoriga kiradi. Kasallik qözğatuvçilariga ta'sir etişiga köra, F. himoyaviy (oldini oliş) va davolovçi turlarga bölinadi. Himoyaviy F. ösimliklarning zararlanişi va kasallik tarqalişi oldini oladi, asosan, qözğatuvçilarning böliniş (köpayiş) organlarini yöqotadi. Davolovçi F. ösimlik kasallanganidan keyin zamburuğ mitseliysi, qözğatuvçining köpayiş organlari va qişlaydigan bosqiçlariga ta'sir etib, ularni nobud kiladi.
Ösimlik töqimalari içida tarqaliş xususiyatiga köra, sirtdan va singib (içdan) ta'sir körsatadigan turlarga bölinadi. Sirtdan ta'sir etuvçi F. ösimlik sirtidagi kasallik qözğatuvçilariga bevosita tegib, ularni nobud qiladi. Ularning samaradorligi ta'sir qiliş muddati, miqdori (dozasi), işlov berilgan sathdan uşlanib qoliş darajasi, tuproqhavo şaroitlariga boğliq. Singib ta'sir etuvçi F. ösimlik töqimasiga barg, tana (poya), ildiz orqali ötib, kasallik qözğatuvçilariga ta'sir etadi yoki ösimliklarda modda almaşinuvi jarayonida qözğatuvçilarning rivojlanişini töxtatadi; samaradorligi ösimlik töqimalariga singiş tezligi (qisman meteorologik şaroitlarga boğliq) b-n belgilanadi. Işlatiliş şaroitlariga köra, F. uruğlikni dorilaşda, tuproqdagi kasallik qözğatuvçilarini yöqotişda, ösimliklarning tinim davrida (erta bahor — kurtak kökarguniça, keç kuz va qişda qözğatuvçilarning qişlaydigan bosqiçlariga), vegetatsiya davrida (asosan, yozda kasalliklarning oldini oliş preparatlari), omborlarni dudlaş va purkaşda qöllaniladigan turlarga bölinadi.
Hoz. davrda 200 dan ortiq F. ma'lum, ularning 1500 dan ortiq birikmalari va preparatlari dust, emulsiya konsentratlari, suspenziya, kukun, höllanuvçi kukun, aerozol, pasta körinişida işlab çiqariladi. F.ni işlatiş usullari: purkaş, çanglatiş, sepiş, uruğlikni dorilaş, uruğlikni va omborlarni gazlaş (fumigatsiya) va b. F. b-n işlaşda texnika xavfsizligiga amal qiliş lozim.
Özbekiston q.x.da 90-y.lardan boşlab Yaponiya, Germaniya, AQŞ, Şveysariya, Hindiston firmalarida hamda «Navoiy elektrokimyo zavodi» aksiyadorlik jamiyatidya işlab çiqarilgan yuqori samarador F. qöllanilmoqda. Köpgina mamlakatlarda, şu jumladan, Özbekistonda F.ni qöllaş qonun b-n tartibga solinadi.
Ad.: Fungitsidi, T., 1980; Özbekiston Respublikasida işlatiş uçun ruxsat etilgan ösimliklarni himoya qiliş vositalari röyxati, T., 2003.
Abdukarim Zikiryoyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФУНГИЦИДЛАР (лот. fungus замбуруғ ва caedo — ўлдираман) — қ. х. экинлари касалликларига қарши қўлланиладиган кимёвий моддалар, пестицидларттт бир гуруҳи. Ф. ўсимликлар касаллиги қўзғатувчиларини йўқ қилади, уларнинг ривожланишини батамом ёки қисман тўхтатади.
Кимёвий хусусиятларига қараб Ф. анорганик (бордо суюқлиги, оҳаколтингугурт қайнатмаси, туйилган ва коллоид олтингугурт, мис купороси, темир купороси, миснинг хлор оксиди ва б.) ва органик (каптан, вектра, каратан, топаз, бронотак ва б.) бирикмаларига, шунингдек, антибиотиклар қаторига киради. Касаллик қўзғатувчиларига таъсир этишига кўра, Ф. ҳимоявий (олдини олиш) ва даволовчи турларга бўлинади. Ҳимоявий Ф. ўсимликларнинг зарарланиши ва касаллик тарқалиши олдини олади, асосан, қўзғатувчиларнинг бўлиниш (кўпайиш) органларини йўқотади. Даволовчи Ф. ўсимлик касалланганидан кейин замбуруғ мицелийси, қўзғатувчининг кўпайиш органлари ва қишлайдиган босқичларига таъсир этиб, уларни нобуд килади.
Ўсимлик тўқималари ичида тарқалиш хусусиятига кўра, сиртдан ва сингиб (ичдан) таъсир кўрсатадиган турларга бўлинади. Сиртдан таъсир этувчи Ф. ўсимлик сиртидаги касаллик қўзғатувчиларига бевосита тегиб, уларни нобуд қилади. Уларнинг самарадорлиги таъсир қилиш муддати, миқдори (дозаси), ишлов берилган сатҳдан ушланиб қолиш даражаси, тупроқҳаво шароитларига боғлиқ. Сингиб таъсир этувчи Ф. ўсимлик тўқимасига барг, тана (поя), илдиз орқали ўтиб, касаллик қўзғатувчиларига таъсир этади ёки ўсимликларда модда алмашинуви жараёнида қўзғатувчиларнинг ривожланишини тўхтатади; самарадорлиги ўсимлик тўқималарига сингиш тезлиги (қисман метеорологик шароитларга боғлиқ) б-н белгиланади. Ишлатилиш шароитларига кўра, Ф. уруғликни дорилашда, тупроқдаги касаллик қўзғатувчиларини йўқотишда, ўсимликларнинг тиним даврида (эрта баҳор — куртак кўкаргунича, кеч куз ва қишда қўзғатувчиларнинг қишлайдиган босқичларига), вегетация даврида (асосан, ёзда касалликларнинг олдини олиш препаратлари), омборларни дудлаш ва пуркашда қўлланиладиган турларга бўлинади.
Ҳоз. даврда 200 дан ортиқ Ф. маълум, уларнинг 1500 дан ортиқ бирикмалари ва препаратлари дуст, эмульсия концентратлари, суспензия, кукун, ҳўлланувчи кукун, аэрозол, паста кўринишида ишлаб чиқарилади. Ф.ни ишлатиш усуллари: пуркаш, чанглатиш, сепиш, уруғликни дорилаш, уруғликни ва омборларни газлаш (фумигация) ва б. Ф. б-н ишлашда техника хавфсизлигига амал қилиш лозим.
Ўзбекистон қ.х.да 90-й.лардан бошлаб Япония, Германия, AҚШ, Швейцария, Ҳиндистон фирмаларида ҳамда «Навоий электрокимё заводи» акциядорлик жамиятидя ишлаб чиқарилган юқори самарадор Ф. қўлланилмоқда. Кўпгина мамлакатларда, шу жумладан, Ўзбекистонда Ф.ни қўллаш қонун б-н тартибга солинади.
Ад.: Фунгициды, Т., 1980; Ўзбекистон Республикасида ишлатиш учун рухсат этилган ўсимликларни ҳимоя қилиш воситалари рўйхати, Т., 2003.
Абдукарим Зикирёев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.