Funksionalizm
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 303–304-b. — ziyouz.com
Funksionalizm - 20-a. me'morligidagi bino va inşootlarning maişiy ehtiyojlar, i.ç. talablariga javob beradigan qilib qurişni talab etuvçi yönaliş. F. quriliş texnikasi yutuqlaridan keng foydalandi, yangiça loyhalaş usullariga e'tibor qaratdi.
F. 20-a. boşida paydo böldi. Asosçilari — amerikalik me'mor L.G.Salliven va F.L.Rayt. F. ratsionalizm tarafdorlari bölgan Ğarbiy Yevropa me'morlari tomonidan qöllabquvvatlandi, kridalari Fransiyada Le Korbyuzye, Germaniyada me'morlar V. Gropius, L. Mis van der Roe, X.Meyer va b. tomonidan rivojlantiriddi va tarğib qilindi. F. Ğarbiy Yevropa mamlakatlari, AQŞ va Yaponiyada keng tarqalib, «xalqaro uslub»ga aylandi.
«F.» atamasi ilk bor şvetsiyalik me'morlik nazariyotçisi 3. Gidion tomonidan qöllangan. 1930-y.lardan Finlyandiya (A.Aalto va b.), Şvetsiya (S.Markelius va b.)da F.ga asoslangan mamlakatning milliy xususiyatlariga moslaştirilgan usullar işlab çikildi. 2 jahon uruşidan keyin 1939—45 ylarda vayron bölgan şaharlarni tiklaşsa F. ta'siri kayta jonlandi, birok «xalqaro uslub» butunlay barham topdi. F.ning asosiy talablariga brutalizm, neoklassitsizm tarafdorlari qarşi çiqdi.
Zamonaviy me'morlik nazariyasida F. ustalarining merosi (asosan, 1930- y.lar me'morligi b-n boğliq bölgan tamoyillar)ni diqqat b-n örganiş an'analari ustunlik qiladi, ayni bir paytda F. tarafdorlarining ijtimoiy utopik (me'morlik yordamida jamiyatni özgartirişga umid kilgan) qaraşlari tanqid qilindi.
Ad.: Gropius V., Granitsi arxitekturi, [per. s nem.], M., 1971; Vsemirnaya istoriya arxitekturi, t. 11, M., 1973.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФУНКЦИОНАЛИЗМ - 20-а. меъморлигидаги бино ва иншоотларнинг маиший эҳтиёжлар, и.ч. талабларига жавоб берадиган қилиб қуришни талаб этувчи йўналиш. Ф. қурилиш техникаси ютуқларидан кенг фойдаланди, янгича лойҳалаш усулларига эътибор қаратди.
Ф. 20-а. бошида пайдо бўлди. Асосчилари — америкалик меъмор Л.Г.Салливен ва Ф.Л.Райт. Ф. рационализм тарафдорлари бўлган Ғарбий Европа меъморлари томонидан қўллабқувватланди, кридалари Францияда Ле Корбюзье, Германияда меъморлар В. Гропиус, Л. Мис ван дер Роэ, Х.Мейер ва б. томонидан ривожлантиридди ва тарғиб қилинди. Ф. Ғарбий Европа мамлакатлари, АҚШ ва Японияда кенг тарқалиб, «халқаро услуб»га айланди.
«Ф.» атамаси илк бор швециялик меъморлик назариётчиси 3. Гидион томонидан қўлланган. 1930-й.лардан Финляндия (А.Аалто ва б.), Швеция (С.Маркелиус ва б.)да Ф.га асосланган мамлакатнинг миллий хусусиятларига мослаштирилган усуллар ишлаб чикилди. 2 жаҳон урушидан кейин 1939—45 йларда вайрон бўлган шаҳарларни тиклащца Ф. таъсири кайта жонланди, бирок «халқаро услуб» бутунлай барҳам топди. Ф.нинг асосий талабларига брутализм, неоклассицизм тарафдорлари қарши чиқди.
Замонавий меъморлик назариясида Ф. усталарининг мероси (асосан, 1930- й.лар меъморлиги б-н боғлиқ бўлган тамойиллар)ни диққат б-н ўрганиш анъаналари устунлик қилади, айни бир пайтда Ф. тарафдорларининг ижтимоий утопик (меъморлик ёрдамида жамиятни ўзгартиришга умид килган) қарашлари танқид қилинди.
Ад.: Гропиус В., Границы архитектуры, [пер. с нем.], М., 1971; Всемирная история архитектуры, т. 11, М., 1973.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.