Fuqarolik jamiyati
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 320–322-b. — ziyouz.com
Fuqarolik jamiyati - konstitutsiyaviy huquq nazariyasida huquq va demokratiyaga asoslangan ijtimoiy hayotning zarur oqilona usuli; insonga uning iqgisodiy, siyosiy va madaniy hayoti şakllarini erkin tanlaş kafolatlanadigan, qonun ustuvorligi va inson huquqlari hamda erkinliklari qaror topadigan, köp partiyaviylik, siyosiy intlar, mafkura va fikrlarning xilma-xilligi ta'minlanadigan hamda öziniözi boşqariş organlarining mavqei baland bölgan ijtimoiy tuzum. Bunda mamlakatning har bir fuqarosi siyosiy, ijtimoiy, iqgisodiy, ma'naviy va huquqiy jihatdan öz ehtiyojlarini jamoat birlaşmalari va fondlari, özini özi boşqariş organlari, siyosiy partiyalar va nodavlat notijorat taşkilotlar işida faol iştirok etib, ular orqali qondiradilar. F.j.da fuqarolar davlat faoliyati ustidan jamoatçilik nazoratini örnatadilar, davlatning köpgina vakolatlari jamoat taşkilotlari zimmasiga yuklanadi. Davlat hokimiyati esa mamlakatning umumiy taraqqiyot rejalarini tuzadi, uning strategiyasini işlab çiqadi, mudofaa, milliy xavfsizlik, davlat mustaqilligi va çegaralari daxlsizligini, uning suverenitetini ta'minlaş, pulmoliya, soliq, bank siyosati, taşqi siyosat va jahon hamjamiyati b-n aloqalar tizimini yaratadi, uni boşqaradi. F.j.ni quriş kuçli davlatdan kuçli jamiyat sari bosqiçmabosqiç ötiş orqali röy beradi.
F.j. haqida ilk tasavvurlar Aristotelning «Siyosat» asarida bayon etilgan. Unga köra, insonning erkin yaşaş huquqi kişilik jamiyatining adolat va qonun ustuvorligi asosida taşkil etilişi orqali ta'minlanişi lozim. Jamiyatni boşqarişda qonunlarning töğri va adolatli bölişiga alohida e'tibor beriladi. Bu ğoyalar 17-a.ga kelib keng rivojlandi. Jumladan, T.Gobbs asarlarida takomillaştiriddi. 18-a. Buyuk fransuz inqilobi davrida Inson va fuqaro huquklari deklaratsiyasi e'lon qilinişi b-n esa F.j. tuşunçasi keng tarqala boşladi. Çunki jamiyatning teng huqukli a'zolari — «fuqarolar» tuşunçasi paydo böldi, ular jamiyat va davlat manfaatlari b-n boğlangan şaxsiy manfaatlarini anglay boşladilar. Kant, Russo, Gegel, Popper ilgari surgan fikrlar F. j. ning yangidan-yangi qirralarini, umuminsoniy qadriyat sifatidagi mohiyatini oçib berdi.
Şarqda F.j.ning öziga xos talqini mavjud. Bu, bevosita, axloq, madaniyat va ma'naviyatning huquq b-n uyğunlaşgan, fe'latvor, xattiharakatlar va qoidameyorlarning uzviy uyğunlaşgan şakli b-n boğliq. Jumladan, eng qad. madaniy tarixiyhuquqiy yodgorlik — Avestoda kişilarning uyuşib yaşaşi, özaro munosabatlar va aloqalarning axloq va meyorlarga tayanişi kabi ğoyalar ilgari surilgan. Bunda özözidan jamiyatda qonun ustuvorligiga erişiş, jamiyatni şaxs tomonidan emas, qonun boşqarişi kabi F.j.ning ilk belgilari namoyon bölgan. Forobiyning «Fozil odamlar şahri» asarida mamlakatni boşqarişda adolatli qonun zarurligi, faol F.j.ni şakllantiriş mohiyati çuqur tahlil etilgan. Qonunlari mukammal bölgan mamlakatda adolat, inson huquqlari ustuvor bölişi muqarrar ekanligi bayon qilib berilgan. Forobiyga kura, «Şahar (mamlakat) aholisi xuşxulqqa ega bölmagan taqdirda hokimiyatga ehtiyoj tuğiladi», jinoyatçilik, bezorilik, qonunbuzarlik qonunlar zaif, aholi axloqiyma'naviy jihatdan barkamol bölmagan şaroitda avj oladi. Bunday xalqni tartibga çaqiriş uçun kuçli ta'sir ötkazuvçi hokimiyat kerak böladi. Bu kabi ğoyalar Ibn Sino, Beruniy, Xorazmiy, Amir Temur, Alişer Navoiy, Bobur va b. tomonidan ham ilgari surilgan va amaliyotda keng qöllanilgan.
Uzoq tarixiy rivojlaniş natijasida F.j.ni hozirgi zamonaviy tuşuniş şakllandi. Unga köra, F.jla mulkçilik şakllarining xilma-xil va teng bölişi, mehnat va tadbirkorlikning erkinligiga yöl qöyilişi, mafkuraviy xilma-xillik va axborot erkinligi, inson huquq va erkinliklarining daxlsizligi, rivojlangan özini özi boşqariş, madaniylaşgan huquqiy hokimiyat bölişi hamda jamiyat hayotining barça sohalarida qonun ustuvorligi ta'minlanişi muhim hisoblanadi. Özbekistonda F.j.ni kuriş tarixiy an'ana bölsada, u butunlay yangi tarixiy şaroitlarda jahon davlatçiligi ilgor tajribalari va köp ming yillik milliy an'analarning sintezi sifatida dunyoga kelmokda. Ya'ni erkinlik va axloq, ozodlik va tarbiya, qonunga itoatkorlik va siyosiy hukuqiy faollik, hurriyat va qatiy tartibintizom uyğunligida F.j. şakllantirilmoqda.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФУҚАРОЛИК ЖАМИЯТИ - конституциявий ҳуқуқ назариясида ҳуқуқ ва демократияга асосланган ижтимоий ҳаётнинг зарур оқилона усули; инсонга унинг иқгисодий, сиёсий ва маданий ҳаёти шаклларини эркин танлаш кафолатланадиган, қонун устуворлиги ва инсон ҳуқуқлари ҳамда эркинликлари қарор топадиган, кўп партиявийлик, сиёсий интлар, мафкура ва фикрларнинг хилма-хиллиги таъминланадиган ҳамда ўзиниўзи бошқариш органларининг мавқеи баланд бўлган ижтимоий тузум. Бунда мамлакатнинг ҳар бир фуқароси сиёсий, ижтимоий, иқгисодий, маънавий ва ҳуқуқий жиҳатдан ўз эҳтиёжларини жамоат бирлашмалари ва фондлари, ўзини ўзи бошқариш органлари, сиёсий партиялар ва нодавлат нотижорат ташкилотлар ишида фаол иштирок этиб, улар орқали қондирадилар. Ф.ж.да фуқаролар давлат фаолияти устидан жамоатчилик назоратини ўрнатадилар, давлатнинг кўпгина ваколатлари жамоат ташкилотлари зиммасига юкланади. Давлат ҳокимияти эса мамлакатнинг умумий тараққиёт режаларини тузади, унинг стратегиясини ишлаб чиқади, мудофаа, миллий хавфсизлик, давлат мустақиллиги ва чегаралари дахлсизлигини, унинг суверенитетини таъминлаш, пулмолия, солиқ, банк сиёсати, ташқи сиёсат ва жаҳон ҳамжамияти б-н алоқалар тизимини яратади, уни бошқаради. Ф.ж.ни қуриш кучли давлатдан кучли жамият сари босқичмабосқич ўтиш орқали рўй беради.
Ф.ж. ҳақида илк тасаввурлар Аристотелнинг «Сиёсат» асарида баён этилган. Унга кўра, инсоннинг эркин яшаш ҳуқуқи кишилик жамиятининг адолат ва қонун устуворлиги асосида ташкил этилиши орқали таъминланиши лозим. Жамиятни бошқаришда қонунларнинг тўғри ва адолатли бўлишига алоҳида эътибор берилади. Бу ғоялар 17-а.га келиб кенг ривожланди. Жумладан, Т.Гоббс асарларида такомиллаштиридди. 18-а. Буюк француз инқилоби даврида Инсон ва фуқаро ҳуқуклари декларацияси эълон қилиниши б-н эса Ф.ж. тушунчаси кенг тарқала бошлади. Чунки жамиятнинг тенг ҳуқукли аъзолари — «фуқаролар» тушунчаси пайдо бўлди, улар жамият ва давлат манфаатлари б-н боғланган шахсий манфаатларини англай бошладилар. Кант, Руссо, Гегель, Поппер илгари сурган фикрлар Ф. ж. нинг янгидан-янги қирраларини, умуминсоний қадрият сифатидаги моҳиятини очиб берди.
Шарқда Ф.ж.нинг ўзига хос талқини мавжуд. Бу, бевосита, ахлоқ, маданият ва маънавиятнинг ҳуқуқ б-н уйғунлашган, феълатвор, хаттиҳаракатлар ва қоидамеъёрларнинг узвий уйғунлашган шакли б-н боғлиқ. Жумладан, энг қад. маданий тарихийҳуқуқий ёдгорлик — Авестода кишиларнинг уюшиб яшаши, ўзаро муносабатлар ва алоқаларнинг ахлоқ ва меъёрларга таяниши каби ғоялар илгари сурилган. Бунда ўзўзидан жамиятда қонун устуворлигига эришиш, жамиятни шахс томонидан эмас, қонун бошқариши каби Ф.ж.нинг илк белгилари намоён бўлган. Форобийнинг «Фозил одамлар шаҳри» асарида мамлакатни бошқаришда адолатли қонун зарурлиги, фаол Ф.ж.ни шакллантириш моҳияти чуқур таҳлил этилган. Қонунлари мукаммал бўлган мамлакатда адолат, инсон ҳуқуқлари устувор бўлиши муқаррар эканлиги баён қилиб берилган. Форобийга кура, «Шаҳар (мамлакат) аҳолиси хушхулққа эга бўлмаган тақдирда ҳокимиятга эҳтиёж туғилади», жиноятчилик, безорилик, қонунбузарлик қонунлар заиф, аҳоли ахлоқиймаънавий жиҳатдан баркамол бўлмаган шароитда авж олади. Бундай халқни тартибга чақириш учун кучли таъсир ўтказувчи ҳокимият керак бўлади. Бу каби ғоялар Ибн Сино, Беруний, Хоразмий, Амир Темур, Алишер Навоий, Бобур ва б. томонидан ҳам илгари сурилган ва амалиётда кенг қўлланилган.
Узоқ тарихий ривожланиш натижасида Ф.ж.ни ҳозирги замонавий тушуниш шаклланди. Унга кўра, Ф.жла мулкчилик шаклларининг хилма-хил ва тенг бўлиши, меҳнат ва тадбиркорликнинг эркинлигига йўл қўйилиши, мафкуравий хилма-хиллик ва ахборот эркинлиги, инсон ҳуқуқ ва эркинликларининг дахлсизлиги, ривожланган ўзини ўзи бошқариш, маданийлашган ҳуқуқий ҳокимият бўлиши ҳамда жамият ҳаётининг барча соҳаларида қонун устуворлиги таъминланиши муҳим ҳисобланади. Ўзбекистонда Ф.ж.ни куриш тарихий анъана бўлсада, у бутунлай янги тарихий шароитларда жаҳон давлатчилиги илгор тажрибалари ва кўп минг йиллик миллий анъаналарнинг синтези сифатида дунёга келмокда. Яъни эркинлик ва ахлоқ, озодлик ва тарбия, қонунга итоаткорлик ва сиёсий ҳукуқий фаоллик, ҳуррият ва қатьий тартибинтизом уйғунлигида Ф.ж. шакллантирилмоқда.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.