Furqat
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 308–311-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Furqat (taxallusi; asl ismşarifi Zokirjon Mullo Holmuhammad öğli) (1859, Qöqon —1909, Yorkend) — taraqqiyparvar şoir, mutafakkir, publitsist. Mahallasidagi maktabda savod çiqargan, mudarris va kotiblardan xattotlik, arab tilini örgangan. Madrasada öqigan (1873—76). Alişer Navoiy ijodini, fors adabiyoti namoyandalari merosini çuqur örgangan, fors tilini mukammal özlaştirgan. 1876 y.da Yangi Marğilon (hoz. Farğona) ş.dagi savdogar togasining iltimosiga köra u yerga borib, savdo işlarida unga yordamlaşgan, keyinçalik özi ham kiçik dökon oçgan. Ayni paytda bilimdon ziyoli sifatida kişilarning arz va iltimoslarini rasmiy mahkamalarga arizalar şaklida bitib, mirzalik ham qilgan.
F. Yangi Marğilonda ijodkor sifatida töla şakllandi, öz ğazallariga «Furqat» taxallusini qöyib, şuhrat qozona boşladi. Bu yerda ötkazilgan yillar F.ning xalqçil dunyoqaraşi, ilğor adabiyestetik tuşunçalarining şakllanişida ham muhim bir bosqiç böldi.
80-y.larning boşlarida F. Qöqonga qa^tib, oila quradi va, asosan, ijodiy iş b-n şuğullanadi. Muqimiy va Muhyi yetakçi bölgan Zavqiy, Nodim, Nisbat, Muhayyir kabi ijodkorlar guruhi b-n bevosita muloqotda böladi, ular uyuştirib turadigan adabiy majlislar, şe'riyat keçalarining faol iştirokçisiga aylanadi.
F.ning Qöqondagi bu davr ijodi tur va mavzu, mazmun va şakl rangbarangligi jihatidan ham, sermahsulligi jihatidan ham diqqatga sazovor. U mumtoz şe'riyat an'analari ruhida köplab işqiy ğazallar, muxammaslar yaratgan. Alişer Navoiy asarlariga gözal nazira va taxmislar boğlagan, uning şe'rlarida ijtimoiy ruh va zamonaviylik tobora keng örin egallay boşlagan (mas, «Böldi» radifli muxammasi va b. şe'rlarida). F. xalqning siyosiy huquqsizligi va iqtisodiy noçor ahvolidan qayğirgan («Ne jurm öttiki bizdin, bunçalik Farğona tang böldi?...»)
Qöqon xonligining uzilkesil tugatilib, batamom mustamlakaga aylantirilişi voqeasiga boğliq holda yaratilgan: «Demiş xon bir kunikim, davru davronlar qayon qoldi?» misrasi b-n boşlanuvçi muxammasi ham F.ning şu davrdagi ijodi mahsulidir. Toju taxtdan, şa'nu şavkat va ayonlardan maxrum bölgan Xudoyorxon nomidan bitilgan bu asar ham şoir ijodida zamonaviy ijtimoiy mavzu keng örin egallaganinint isbotidir.
F.ning ijodiy merosida an'anaviy şe'riy turlar, özbek mumtoz adabiyotidagi asosiy mavzular yetakçi urin egallaydi. Uning ğazal va muxammaslari, boğlagan taxmislari uzining hayotiyligi, musiqiyligi, nihoyatda samimiyligi b-n öquvçini maftun etadi. F. şe'rlarida onayurt tabiati va bahor gözalligi, jöşqin sevgi-muhabbat va çin insoniy fazilatlar, hayot şodliklaridan quvoniş va turmuş taşvişlaridan şikoyat qiliş, umuman, odam va olam, kişilarning ma'naviy dunyosi, mehri va qahri yaqqol tasvirlangan. Mac, «Bahor ayyomida gulgaşt etarga bir çaman bölsa», «Umr xuş ötmas bahor ayyomi sahro bölmasa», «Surmadin közlar qaro, qöllar xinodin lolarang», «Jannatning gullaridan gulzoringiz çiroylik», «Köngul dardiğa topmay boraman hargiz davo istab», «Fasli navbahor öldi ketubon zimistonlar» kabi misralar b-n boşlanuvçi ğazallari, «Etti falak», «Biri», «Istar köngul», «Döst», «Kokulung» radifli muxammaslari, Navoiy ğazallariga taxmislari davr şe'riyatining ham ğoyaviy, ham badiiy jihatdan yetuk namunalari hisoblanadi.
F. şe'riyatida mustamlaka tuzumining illatlarini qoralaş, joriy adolatsizlik va zöravonlikdan, huquqsizlik va noçor hayotdan, nodonlarning zamonada e'tibor topib, donolarning xorzor etilişidan norozilik esda qolarli badiiy böyoqlarda tasvirlangan.
«Çarxk kajraftorning bir şevasidan doğmen:
Ayşni nodon surub, kulfatni dono tortadur»
kabi barkamol misralar şoir ijodidagi ijtimoiy yönalişni aks ettiradi. «Bormasmiz» radifli şe'rida esa özbek milliy ruhiyati badiiy ifodalangan. Maşhur «Sayding qöyaber, sayyod...» musaddasida esa şoir şaxsning erkin yaşaş huquqini himoya qiladi, zulm va istibdodni qat'iy qoralaydi.
F. xuddi şu yillarda «Xammomi xayol» risolasini yozadi. «Çor darveş» hikoyatini forsçadan tarjima qiladi. «Nuh manzar» nomli şe'riy kitob yaratadi. «Bulardin bölak har xil ğazaliyotim Farğona muzofotiğa (ya'ni, yonatrof qişloqşaharlariga) va digar mamlakatlarga muntaşir (maşhur) böldi», deb yozadi şoir. Xuddi şu yillarda F. ilk bor şe'rlarini töplab, majmua holiga ham keltirgan. Afsuski, şoirning özi qayd etgan risola, manzuma va tarjimalari kabi bu majmua ham şu kunga qadar topilgan emas.
F. taxm. 1886—87 y.larda Marğilonga borib, u yerdagi Masjidi jome hujrasida istiqomat qilgan, yoru birodarlari kömagida kiçik dökon oçgan bölsada, asosan, şe'riyat b-n şuğullangan, şaharning ziyolilari, jumladan, Xöjajon Rojiy, Muhammad Umar UlşdmyHavoiy, Mulla Toşboltu Royiq kabi ijodkorlar b-n tanişib, adabiy suhbatlar qurgan. F. ilk bor gaz. b-n tanişib, uning «Toşkent şahrida bosma bölğon»ligini şu yerda biladi. Yangilikka çanqoq, taraqqiyparvar şoirda ijtimoiy hayotda yuz bergan özgarişlarga, sekinasta yoyila borayotgan fan va texnika namunalariga qiziqiş uyğonadi, yangiliklar b-n bevosita tanişiş, öz közi b-n köriş iştiyoqi zörayadi. 1889 y. boşlarida Toşkent safariga çiqadi, Xöjandda töxtab, Toşxöja Asiriy boşliq şoirlar, adabiyot muxlislari b-n uçraşadi, adabiy keçalarda iştirok etadi. Nihoyat, 1889 y.ning iyunida Toşkentga keladi. Toşkentdagi Kökaldoş madrasasi hujralaridan birida yaşaydi. Közga köringan olim, fozillar b-n tanişadi. Şarifxöja eşon tavsiyasi b-n ma'lum muddat «Farhat» (şodlik, xursandlik) taxallusida şe'rlar yozadi, lekin köp ötmay, eski taxallusiga qaytadi.
F. Toşkentda rus ziyolilari, yevropaça hayot tarzi b-n tanişdi. Çor ma'murlari şoirning teatr, gimnaziyaga, turli konsertlarga kiritişni uyuştirdilar, körgazmalarga olib bordilar. Yangi tarixiy şaroit tufayli yuz bergan özgarişlarni muşohada etiş natijasida F. dunyoqaraşida jiddiy özgariş böladi va bu hol uning ijodida öz badiiy ifodasini topadi — ma'rifatparvarlik, yevropaça ilmmadaniyat, fantexnikaga xayrixohlik şoir şe'rlarining yetakçi ğoyasiga aylana boradi. Bu esa F.nint köp asrli özbek adabiyotiga yangi mavzular, yangi ğoyalar olib kirişiga zamin böldi. Toşkentda oçilgan erlar gimnaziyasi, maorif muassasalari, madaniyat va san'at öçoqlarini, tobora köproq kirib kelayotgan fantexnika yangiliklarini kuzatiş oqibatida uning «Ilm xosiyati», «Gimnaziya», «Vistavka xususida», «Akt majlisi xususida», «Toşkent şaxrida bölğon nağma bazmi xususida», «Suvorov» va b. asarlari maydonga keldi va ularning barçasi 1890 y.larda «Turkiston viloyatining gazeti»da çop qilindi.
Bu turkum asarlarida F. yangilik va taraqqiyotning, ilmfan va yevropaça maorifmadaniyatning tarğibotçisi sifatida namoyon böladi; öz vatandoşlarini zamonaviy bilimlarni puxta egallaşga va ilğor xalqlar qatoridan örin olişga da'vat etadi. Birok F. ayrim zamondoşlari singari rus istiloçilik siyosatining asl mohiyatini birdaniga anglay olmadi. Rus, Yevropa madaniyatparvarligi orqasida mahalliy ruslaştiriş siyosati pinhon ekanligini söngroq tuşunib yetdi. Xuddi şu yillarda yaratilgan «Şoir ahvoli va şe'r mubolağasi xususida» asarida F. ijodkor va badiiy adabiyot xususida ran oçib, şe'riyatda realistik tasvir masalasini kötardi.
F. hakli ravişda özbek publitsistikasining asosçilaridan biri xisoblanadi. F.ning publitsist sifatidagi faoliyati 1890 y.dan boşlandi. «Turkiston viloyatining gazeti»ga rasman işga kirdi, gaz.ni tayyorlaşda bevosita katnaşsi. Bir yildan köproq vakt mobaynida Sattorxon kabi ilğor ma'rifatparvarlar b-n hamkorliqsa işlab, gaz. saxifalarida öz maqolalarini e'lon kildi. Mas, 1891 y. 1yarmida «Xöqandlik şoir Zokirjon Furqatning ahvoloti. Özi yozgoni» publitsistik asarini yozib, şu gaz.da e'lon kildi. 1891 y. mayda Samarqandga bordi, osoriatiqalar b-n tanişdi, gaz.ga xabarlar yölladi, keyin Buxoroda böddi. Iyudda esa çet el sayohatiga çiqdi. Uning çet elga sayohati haqida turli taxminlar bor. Ayrim ma'lumotlarga qaraganda, u atayin keytib kelmaydigan qilib öz yurtidan çiqarib yuborilgan. Xullas, 1891 y.ning iyulida Marv —Aşxobod—Boku—Batumi orqali Istanbulga bordi. Döstlariga yozgan maktublarida, voqealarni oldindan bilgandek, vatanidan bir umr ajralib qoladigan odamning kayfiyatini aks ettirdi. Mas, Istanbuddan yozgan «Saboğa xitob» şe'riy maktubida Vatan iştiyoqi, döstlar soğinçi, ğurbat azoblari va yolğizlik motivlari birinçi öringa çiqqan.
F. Istanbuldan Bulğoriya va Yunonistonga ögdi. Bolqon yarim orolining qator şaharlarida böldi. 1892 y.ning martida Istanbuldan Örta dengiz orqali Arabistonga — Makka, Jidda, Madina ş.lariga bordi. Makkadagi haj ziyorati munosabati b-n «Hajnoma» asarini yaratdi. Söng Bombayga keldi, Hindistonning qator viloyatlariga sayohat qildi. Uning bu davrda yozgan nasriy va nazmiy maktublarida tuşkunlik, onayurt soğinçi va iztiroblari aks etgan. «Adaşganman» radifli hamda «Kaşmirda», «Bulbul» deb nomlanuvçi lirik şe'rlar turkumi şu jihatdan öziga xos hijronnomadir. 1893 y. martida F. Kaşmir va Tibet orqali Şarqiy Turkistonga borib, Yorkendda turğun yaşab qoldi. Oila qurdi. Tabiblikdan xabardor bölgan şoir dorivor ösimliklar b-n savdo qiluvçi dökon oçdi, ijodiy iş va xattotlik b-n şuğullandi. F. doimo Vataniga qaytiş umidi b-n yaşadi. Avval boşlagan «Sayohatnoma» asari ustidagi işni Yorkendda davom ettirdi. Lekin bu asar hanuz topilgani yöq. U yerdan Toşkentga tgublitsistik asarlar, turli mavzudagi xatmaqolalar, Farğona va Toşkentdagi yordöstlariga maktublar yöllab turgan. F. özbek matbuoti tarixida felyeton janrini boşlab berdi («Hind nayrangbozi Yorkendda», 1905).
Barkamol lirikasi, jozibali nasri va ggublitsistikasi b-n 19-a. oxiri va 20-a. boşlaridagi milliy adabiyotimiz rivojiga ulkan hissa quşgan F. onavatanidan uzoqda vafot etdi. Uning jasadi Yorkendning Dongdor qabristoniga kömilgan. 1990 y. şoir qabri ustiga maqbara qurilgan.
F.ning şe'rlari kitob holida dastlab 1913 y.da Muqimiy şe'rlari b-n birga bayoz holida toşbosmada bosilgan edi, 50—80-y.larda köp bor naşr etildi. Şoir hayoti va ijodi haqida qator ilmiy asarlar yozildi, dissertatsiyalar yoqlandi, opera librettosi, kinossenariy va b. yaratildi. Özbekistondagi bir qator qişloq, tuman, maktab, köça va xiyobonlar, boğlar uning nomi b-n ataladi.
As: Tanlangan asarlar, 2 j.li, T., 1959; Asarlar majmuasi [2 j.li], T., 1991.
Ad.: Furqat va Muqimiy haqida maqolalar, T., 1958; Furqat (töplam), T., 1959; Xolid Rasul, Furqat. Tanqidiy biografik oçerk, T., 1959; Abduğafurov A., Zokirjon Furqat (hayoti va ijodi), T., 1977; Yusupov Ş., Furqat yöllarida, T., 1984; Qayumov A., Şe'riyat jilolari.
Abduraşid Abduğafurov, Begali Qosimov
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФУРҚАТ (тахаллуси; асл исмшарифи Зокиржон Мулло Ҳолмуҳаммад ўғли) (1859, Қўқон —1909, Ёркенд) — тараққийпарвар шоир, мутафаккир, публицист. Маҳалласидаги мактабда савод чиқарган, мударрис ва котиблардан хаттотлик, араб тилини ўрганган. Мадрасада ўқиган (1873—76). Алишер Навоий ижодини, форс адабиёти намояндалари меросини чуқур ўрганган, форс тилини мукаммал ўзлаштирган. 1876 й.да Янги Марғилон (ҳоз. Фарғона) ш.даги савдогар тогасининг илтимосига кўра у ерга бориб, савдо ишларида унга ёрдамлашган, кейинчалик ўзи ҳам кичик дўкон очган. Айни пайтда билимдон зиёли сифатида кишиларнинг арз ва илтимосларини расмий маҳкамаларга аризалар шаклида битиб, мирзалик ҳам қилган.
Ф. Янги Марғилонда ижодкор сифатида тўла шаклланди, ўз ғазалларига «Фурқат» тахаллусини қўйиб, шуҳрат қозона бошлади. Бу ерда ўтказилган йиллар Ф.нинг халқчил дунёқараши, илғор адабийэстетик тушунчаларининг шаклланишида ҳам муҳим бир босқич бўлди.
80-й.ларнинг бошларида Ф. Қўқонга қа^тиб, оила қуради ва, асосан, ижодий иш б-н шуғулланади. Муқимий ва Муҳйи етакчи бўлган Завқий, Нодим, Нисбат, Муҳаййир каби ижодкорлар гуруҳи б-н бевосита мулоқотда бўлади, улар уюштириб турадиган адабий мажлислар, шеърият кечаларининг фаол иштирокчисига айланади.
Ф.нинг Қўқондаги бу давр ижоди тур ва мавзу, мазмун ва шакл рангбаранглиги жиҳатидан ҳам, сермаҳсуллиги жиҳатидан ҳам диққатга сазовор. У мумтоз шеърият анъаналари руҳида кўплаб ишқий ғазаллар, мухаммаслар яратган. Алишер Навоий асарларига гўзал назира ва тахмислар боғлаган, унинг шеърларида ижтимоий руҳ ва замонавийлик тобора кенг ўрин эгаллай бошлаган (мас, «Бўлди» радифли мухаммаси ва б. шеърларида). Ф. халқнинг сиёсий ҳуқуқсизлиги ва иқтисодий ночор аҳволидан қайғирган («Не журм ўттики биздин, бунчалик Фарғона танг бўлди?...»)
Қўқон хонлигининг узилкесил тугатилиб, батамом мустамлакага айлантирилиши воқеасига боғлиқ ҳолда яратилган: «Демиш хон бир куниким, давру давронлар қаён қолди?» мисраси б-н бошланувчи мухаммаси ҳам Ф.нинг шу даврдаги ижоди маҳсулидир. Тожу тахтдан, шаъну шавкат ва аъёнлардан махрум бўлган Худоёрхон номидан битилган бу асар ҳам шоир ижодида замонавий ижтимоий мавзу кенг ўрин эгаллаганининт исботидир.
Ф.нинг ижодий меросида анъанавий шеърий турлар, ўзбек мумтоз адабиётидаги асосий мавзулар етакчи урин эгаллайди. Унинг ғазал ва мухаммаслари, боғлаган тахмислари узининг ҳаётийлиги, мусиқийлиги, ниҳоятда самимийлиги б-н ўқувчини мафтун этади. Ф. шеърларида онаюрт табиати ва баҳор гўзаллиги, жўшқин севги-муҳаббат ва чин инсоний фазилатлар, ҳаёт шодликларидан қувониш ва турмуш ташвишларидан шикоят қилиш, умуман, одам ва олам, кишиларнинг маънавий дунёси, меҳри ва қаҳри яққол тасвирланган. Mac, «Баҳор айёмида гулгашт этарга бир чаман бўлса», «Умр хуш ўтмас баҳор айёми саҳро бўлмаса», «Сурмадин кўзлар қаро, қўллар хинодин лоларанг», «Жаннатнинг гулларидан гулзорингиз чиройлик», «Кўнгул дардиға топмай бораман ҳаргиз даво истаб», «Фасли навбаҳор ўлди кетубон зимистонлар» каби мисралар б-н бошланувчи ғазаллари, «Этти фалак», «Бири», «Истар кўнгул», «Дўст», «Кокулунг» радифли мухаммаслари, Навоий ғазалларига тахмислари давр шеъриятининг ҳам ғоявий, ҳам бадиий жиҳатдан етук намуналари ҳисобланади.
Ф. шеъриятида мустамлака тузумининг иллатларини қоралаш, жорий адолатсизлик ва зўравонликдан, ҳуқуқсизлик ва ночор ҳаётдан, нодонларнинг замонада эътибор топиб, доноларнинг хорзор этилишидан норозилик эсда қоларли бадиий бўёқларда тасвирланган.
«Чархк кажрафторнинг бир шевасидан доғмен:
Айшни нодон суруб, кулфатни доно тортадур»
каби баркамол мисралар шоир ижодидаги ижтимоий йўналишни акс эттиради. «Бормасмиз» радифли шеърида эса ўзбек миллий руҳияти бадиий ифодаланган. Машҳур «Сайдинг қўябер, сайёд...» мусаддасида эса шоир шахснинг эркин яшаш ҳуқуқини ҳимоя қилади, зулм ва истибдодни қатъий қоралайди.
Ф. худди шу йилларда «Хаммоми хаёл» рисоласини ёзади. «Чор дарвеш» ҳикоятини форсчадан таржима қилади. «Нуҳ манзар» номли шеърий китоб яратади. «Булардин бўлак ҳар хил ғазалиётим Фарғона музофотиға (яъни, ёнатроф қишлоқшаҳарларига) ва дигар мамлакатларга мунташир (машҳур) бўлди», деб ёзади шоир. Худди шу йилларда Ф. илк бор шеърларини тўплаб, мажмуа ҳолига ҳам келтирган. Афсуски, шоирнинг ўзи қайд этган рисола, манзума ва таржималари каби бу мажмуа ҳам шу кунга қадар топилган эмас.
Ф. тахм. 1886—87 й.ларда Марғилонга бориб, у ердаги Масжиди жоме ҳужрасида истиқомат қилган, ёру биродарлари кўмагида кичик дўкон очган бўлсада, асосан, шеърият б-н шуғулланган, шаҳарнинг зиёлилари, жумладан, Хўжажон Рожий, Муҳаммад Умар УлшдмйҲавоий, Мулла Тошболту Ройиқ каби ижодкорлар б-н танишиб, адабий суҳбатлар қурган. Ф. илк бор газ. б-н танишиб, унинг «Тошкент шаҳрида босма бўлғон»лигини шу ерда билади. Янгиликка чанқоқ, тараққийпарвар шоирда ижтимоий ҳаётда юз берган ўзгаришларга, секинаста ёйила бораётган фан ва техника намуналарига қизиқиш уйғонади, янгиликлар б-н бевосита танишиш, ўз кўзи б-н кўриш иштиёқи зўраяди. 1889 й. бошларида Тошкент сафарига чиқади, Хўжандда тўхтаб, Тошхўжа Асирий бошлиқ шоирлар, адабиёт мухлислари б-н учрашади, адабий кечаларда иштирок этади. Ниҳоят, 1889 й.нинг июнида Тошкентга келади. Тошкентдаги Кўкалдош мадрасаси ҳужраларидан бирида яшайди. Кўзга кўринган олим, фозиллар б-н танишади. Шарифхўжа эшон тавсияси б-н маълум муддат «Фарҳат» (шодлик, хурсандлик) тахаллусида шеърлар ёзади, лекин кўп ўтмай, эски тахаллусига қайтади.
Ф. Тошкентда рус зиёлилари, европача ҳаёт тарзи б-н танишди. Чор маъмурлари шоирнинг театр, гимназияга, турли концертларга киритишни уюштирдилар, кўргазмаларга олиб бордилар. Янги тарихий шароит туфайли юз берган ўзгаришларни мушоҳада этиш натижасида Ф. дунёқарашида жиддий ўзгариш бўлади ва бу ҳол унинг ижодида ўз бадиий ифодасини топади — маърифатпарварлик, европача илммаданият, фантехникага хайрихоҳлик шоир шеърларининг етакчи ғоясига айлана боради. Бу эса Ф.нинт кўп асрли ўзбек адабиётига янги мавзулар, янги ғоялар олиб киришига замин бўлди. Тошкентда очилган эрлар гимназияси, маориф муассасалари, маданият ва санъат ўчоқларини, тобора кўпроқ кириб келаётган фантехника янгиликларини кузатиш оқибатида унинг «Илм хосияти», «Гимназия», «Виставка хусусида», «Акт мажлиси хусусида», «Тошкент шахрида бўлғон нағма базми хусусида», «Суворов» ва б. асарлари майдонга келди ва уларнинг барчаси 1890 й.ларда «Туркистон вилоятининг газети»да чоп қилинди.
Бу туркум асарларида Ф. янгилик ва тараққиётнинг, илмфан ва европача маорифмаданиятнинг тарғиботчиси сифатида намоён бўлади; ўз ватандошларини замонавий билимларни пухта эгаллашга ва илғор халқлар қаторидан ўрин олишга даъват этади. Бирок Ф. айрим замондошлари сингари рус истилочилик сиёсатининг асл моҳиятини бирданига англай олмади. Рус, Европа маданиятпарварлиги орқасида маҳаллий руслаштириш сиёсати пинҳон эканлигини сўнгроқ тушуниб етди. Худди шу йилларда яратилган «Шоир аҳволи ва шеър муболағаси хусусида» асарида Ф. ижодкор ва бадиий адабиёт хусусида ran очиб, шеъриятда реалистик тасвир масаласини кўтарди.
Ф. ҳакли равишда ўзбек публицистикасининг асосчиларидан бири хисобланади. Ф.нинг публицист сифатидаги фаолияти 1890 й.дан бошланди. «Туркистон вилоятининг газети»га расман ишга кирди, газ.ни тайёрлашда бевосита катнащци. Бир йилдан кўпроқ вакт мобайнида Сатторхон каби илғор маърифатпарварлар б-н ҳамкорлиқца ишлаб, газ. сахифаларида ўз мақолаларини эълон килди. Мас, 1891 й. 1ярмида «Хўқандлик шоир Зокиржон Фурқатнинг аҳволоти. Ўзи ёзгони» публицистик асарини ёзиб, шу газ.да эълон килди. 1891 й. майда Самарқандга борди, осориатиқалар б-н танишди, газ.га хабарлар йўллади, кейин Бухорода бўдди. Июдда эса чет эл саёҳатига чиқди. Унинг чет элга саёҳати ҳақида турли тахминлар бор. Айрим маълумотларга қараганда, у атайин кэйтиб келмайдиган қилиб ўз юртидан чиқариб юборилган. Хуллас, 1891 й.нинг июлида Марв —Ашхобод—Боку—Батуми орқали Истанбулга борди. Дўстларига ёзган мактубларида, воқеаларни олдиндан билгандек, ватанидан бир умр ажралиб қоладиган одамнинг кайфиятини акс эттирди. Мас, Истанбуддан ёзган «Сабоға хитоб» шеърий мактубида Ватан иштиёқи, дўстлар соғинчи, ғурбат азоблари ва ёлғизлик мотивлари биринчи ўринга чиққан.
Ф. Истанбулдан Булғория ва Юнонистонга ўгди. Болқон ярим оролининг қатор шаҳарларида бўлди. 1892 й.нинг мартида Истанбулдан Ўрта денгиз орқали Арабистонга — Макка, Жидда, Мадина ш.ларига борди. Маккадаги ҳаж зиёрати муносабати б-н «Ҳажнома» асарини яратди. Сўнг Бомбайга келди, Ҳиндистоннинг қатор вилоятларига саёҳат қилди. Унинг бу даврда ёзган насрий ва назмий мактубларида тушкунлик, онаюрт соғинчи ва изтироблари акс этган. «Адашганман» радифли ҳамда «Кашмирда», «Булбул» деб номланувчи лирик шеърлар туркуми шу жиҳатдан ўзига хос ҳижронномадир. 1893 й. мартида Ф. Кашмир ва Тибет орқали Шарқий Туркистонга бориб, Ёркендда турғун яшаб қолди. Оила қурди. Табибликдан хабардор бўлган шоир доривор ўсимликлар б-н савдо қилувчи дўкон очди, ижодий иш ва хаттотлик б-н шуғулланди. Ф. доимо Ватанига қайтиш умиди б-н яшади. Аввал бошлаган «Саёҳатнома» асари устидаги ишни Ёркендда давом эттирди. Лекин бу асар ҳануз топилгани йўқ. У ердан Тошкентга тгублицистик асарлар, турли мавзудаги хатмақолалар, Фарғона ва Тошкентдаги ёрдўстларига мактублар йўллаб турган. Ф. ўзбек матбуоти тарихида фельетон жанрини бошлаб берди («Ҳинд найрангбози Ёркендда», 1905).
Баркамол лирикаси, жозибали насри ва ггублицистикаси б-н 19-а. охири ва 20-а. бошларидаги миллий адабиётимиз ривожига улкан ҳисса қушган Ф. онаватанидан узоқда вафот этди. Унинг жасади Ёркенднинг Донгдор қабристонига кўмилган. 1990 й. шоир қабри устига мақбара қурилган.
Ф.нинг шеърлари китоб ҳолида дастлаб 1913 й.да Муқимий шеърлари б-н бирга баёз ҳолида тошбосмада босилган эди, 50—80-й.ларда кўп бор нашр этилди. Шоир ҳаёти ва ижоди ҳақида қатор илмий асарлар ёзилди, диссертациялар ёқланди, опера либреттоси, киносценарий ва б. яратилди. Ўзбекистондаги бир қатор қишлоқ, туман, мактаб, кўча ва хиёбонлар, боғлар унинг номи б-н аталади.
Ас: Танланган асарлар, 2 ж.ли, Т., 1959; Асарлар мажмуаси [2 ж.ли], Т., 1991.
Ад.: Фурқат ва Муқимий ҳақида мақолалар, Т., 1958; Фурқат (тўплам), Т., 1959; Холид Расул, Фурқат. Танқидий биографик очерк, Т., 1959; Абдуғафуров А., Зокиржон Фурқат (ҳаёти ва ижоди), Т., 1977; Юсупов Ш., Фурқат йўлларида, Т., 1984; Қаюмов А., Шеърият жилолари.
Абдурашид Абдуғафуров, Бегали Қосимов
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.