Fuzuliy Muhammad Sulaymon
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 297–298-b. — ziyouz.com
Fuzuliy Muhammad Sulaymon (1498 Karbalo ş., Iroq 1556) — ozarbayjon şoiri va mutafakkiri. Ozarbayjon, fors va arab tillarida ijod qilgan. Otasi Bayet kabilasidan bölib, 15-a. oxirlarida Ozarbayjondan Bağdodga köçib borgan. Bağdod madrasalarida tahsil olib, özi ham mudarrislik qilgan. Uzoq vaqt Bağdodda yaşagan. Ozarbayjon hukmdori şoh Ismoil 1 Safaviy va Turkiya sultoni Sulaymon 1 Qonuniy şoirni moddiy jihatdan bir oz ta'minlab turganlar. Lekin uning turmuşi köp vaqt qiyinçilikda va kambağalçilikda ötgan. Iroqning Bağdod, Hilla, Najaf kabi şaharlarida bir qança muddat yaşagan F. ona şahri Karbaloga qaytib, şu yerda vabo kasalidan vafot etgan.
F. boy adabiy an'anaga ega bölgan forsiy va turkiy adabiyotning Xoqoniy Şirvoniy, Mujrim Baylagani, Nizomiy Ganjaviy, Sa'diy Şeroziy, Salmon Sovajiy, Hofiz Şeroziy, Atoiy, Lutfiy, Alişer Navoiy ijodini mehr b-n öqibörganib, ularning mahorat sirlaridan bahramand bölgan. Şoir ijodiga, ayniqsa, Lutfiy b-n Navoiy kuçli ta'sir körsatgan.
F. devon tuzib, uni «Muhabbatnoma», «Farzandi dilband» deb ta'riflagan. Şoir işqiy lirikasida insonning ma'naviy olami, jöşqin histuyğular tuğyoni, olijanoblik b-n jaholat, oçközlik örtasidagi kuraş, insonga samimiy, yuksak muhabbat b-n boğliq botiniy keçinmalar aks ettirilgan. F. poetik me'rosining asosiy qismini ğazal va qasidalar taşkil etadi. Lutfiyning (16-a.) yozişiça, ğazaliyotda F.ning «Navoiyga öxşaş ğaroyib bir yoqimli yöli va ajoyib bir uslubi bor» bölgan. Şe'rlarida lirik qahramonoşiqning ruhiy keçinmalarini, qalb sirlarini butun içki qaramaqarşiliklari b-n mumkin qadar teran tasvirlaşga erişgan. Bunda oşiq öz mahbubi yölida har qanday azobuqubatlarni yenguvçi, komil inson sifatida namoyon böladi.
F. ijodining çöqqisi «Layli va Majnun» dostoni (1536—37)dir. Asar lirikepik xarakterda bölib, Şarqda maşhur bölgan an'anaviy syujet va obrazlar asosida yaratilgan va turkiyzabon xalkdar örtasida keng tarqalgan. Sa'diyning «Guliston» va «Böston», Hofizning «Devon», Abdurahmon Jomiyning «Bahoriston», Navoiyning «Çor devon» kitoblari qatorida, F. asarlari ham madrasalarning öquv dasturiga kiritilgan. F.ning «Matla' ule'tiqod» falsafiy risolasi, «Hadiqat ussuado», («Baxtiyorlar boği»), «Suhbat ulasmor» («Mevalar munozarasi»), «Şikoyatnoma», «Bangu boda» («Bang va boda»), «Anisulqalb», («Qalb dösti») «Yetti jom» yoki «Soqiynoma», «Rindu Zohid», «Sihhat va Maraz» («Soğlik va bemorlik») kabi nazmiynasriy, falsafiydidaktik asarlari ozarbayjon adabiyotining eng nodir durdonalari hisoblanadi. Badiiy yuksak asarlari b-n ozarbayjon adabiyotini yangi bosqiçga kötargan F. şe'rlarining asosiy mavzusi ham, harakatlantiruvçi kuçi ham, bu şe'rlarni içdan nurlantirib turgan quvvat manbai ham işq. Mutasavvif şoir sifatida ilohiy muhabbatni uluğlagan, dunyoga berilişni qoralagan. Insonni kamolotga olib boradigan fazilatlarni tarannum etib, uni tubanlaştiradigan illatlarni tanqid qilgan.
F. özidan keyingi barça turkiyzabon şoirlar, jumladan, özbek şoirlariga ham kuçli ta'sir körsatgan. F. ta'sirida, unga ergaşib şe'rlar bitiş, şoir ğazallariga naziratatabbu'lar yoziş, muxammaslar boğlaş deyarli barça şoirlar ijodida uçraydi. F.ning ozarbayjonça devoni özbek xalqi orasida 18— 19-a. lardayoq keng tarqalgan va bir neça bor özbek tilida naşr qilingan. Ğazal, murabba' va muxammaslari kuyga solinib, asrlar davomida xonandalar tomonidan kuylanib kelmokda («Şifoyi vasl qadrin hajr ila bemor ölandan sör...» va b.). Atoqli ozarbayjon bastakori Uzayr Hojibekov 1908 y. «Layli va Majnun» dostoni asosida birinçi ozarbayjon operasini yaratgan. 1958— 61 y.larda Hamid Arasli tahririda F. asarlarining töla ilmiytanqidiy naşri yaratildi. Devonining 1581 y. köçirilgan nusxalaridan biri Özbekiston FA Abu Rayhon Beruniy nomidagi Şarqşunoslik in-ti qölyozmalar fondida saklanadi.
As: Devon, T., 1961; Muhammad Fuzuliy [Asarlar], 2 j.li, T., 1968.
Ad.: Arasli X., Velikiy azerbaydjanskiy poet Fizuli, Baku, 1958; Jalolov T., Fuzuliy //Fuzuliy. Devon, T., 1961.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФУЗУЛИЙ Муҳаммад Сулаймон (1498 Карбало ш., Ироқ 1556) — озарбайжон шоири ва мутафаккири. Озарбайжон, форс ва араб тилларида ижод қилган. Отаси Бает кабиласидан бўлиб, 15-а. охирларида Озарбайжондан Бағдодга кўчиб борган. Бағдод мадрасаларида таҳсил олиб, ўзи ҳам мударрислик қилган. Узоқ вақт Бағдодда яшаган. Озарбайжон ҳукмдори шоҳ Исмоил 1 Сафавий ва Туркия султони Сулаймон 1 Қонуний шоирни моддий жиҳатдан бир оз таъминлаб турганлар. Лекин унинг турмуши кўп вақт қийинчиликда ва камбағалчиликда ўтган. Ироқнинг Бағдод, Ҳилла, Нажаф каби шаҳарларида бир қанча муддат яшаган Ф. она шаҳри Карбалога қайтиб, шу ерда вабо касалидан вафот этган.
Ф. бой адабий анъанага эга бўлган форсий ва туркий адабиётнинг Хоқоний Ширвоний, Мужрим Байлагани, Низомий Ганжавий, Саъдий Шерозий, Салмон Соважий, Ҳофиз Шерозий, Атоий, Лутфий, Алишер Навоий ижодини меҳр б-н ўқибўрганиб, уларнинг маҳорат сирларидан баҳраманд бўлган. Шоир ижодига, айниқса, Лутфий б-н Навоий кучли таъсир кўрсатган.
Ф. девон тузиб, уни «Муҳаббатнома», «Фарзанди дилбанд» деб таърифлаган. Шоир ишқий лирикасида инсоннинг маънавий олами, жўшқин ҳистуйғулар туғёни, олижаноблик б-н жаҳолат, очкўзлик ўртасидаги кураш, инсонга самимий, юксак муҳаббат б-н боғлиқ ботиний кечинмалар акс эттирилган. Ф. поэтик меъросининг асосий қисмини ғазал ва қасидалар ташкил этади. Лутфийнинг (16-а.) ёзишича, ғазалиётда Ф.нинг «Навоийга ўхшаш ғаройиб бир ёқимли йўли ва ажойиб бир услуби бор» бўлган. Шеърларида лирик қаҳрамоношиқнинг руҳий кечинмаларини, қалб сирларини бутун ички қарамақаршиликлари б-н мумкин қадар теран тасвирлашга эришган. Бунда ошиқ ўз маҳбуби йўлида ҳар қандай азобуқубатларни енгувчи, комил инсон сифатида намоён бўлади.
Ф. ижодининг чўққиси «Лайли ва Мажнун» достони (1536—37)дир. Асар лирикэпик характерда бўлиб, Шарқда машҳур бўлган анъанавий сюжет ва образлар асосида яратилган ва туркийзабон халкдар ўртасида кенг тарқалган. Саъдийнинг «Гулистон» ва «Бўстон», Ҳофизнинг «Девон», Абдураҳмон Жомийнинг «Баҳористон», Навоийнинг «Чор девон» китоблари қаторида, Ф. асарлари ҳам мадрасаларнинг ўқув дастурига киритилган. Ф.нинг «Матлаъ улэътиқод» фалсафий рисоласи, «Ҳадиқат уссуадо», («Бахтиёрлар боғи»), «Суҳбат уласмор» («Мевалар мунозараси»), «Шикоятнома», «Бангу бода» («Банг ва бода»), «Анисулқалб», («Қалб дўсти») «Етти жом» ёки «Соқийнома», «Ринду Зоҳид», «Сиҳҳат ва Мараз» («Соғлик ва беморлик») каби назмийнасрий, фалсафийдидактик асарлари озарбайжон адабиётининг энг нодир дурдоналари ҳисобланади. Бадиий юксак асарлари б-н озарбайжон адабиётини янги босқичга кўтарган Ф. шеърларининг асосий мавзуси ҳам, ҳаракатлантирувчи кучи ҳам, бу шеърларни ичдан нурлантириб турган қувват манбаи ҳам ишқ. Мутасаввиф шоир сифатида илоҳий муҳаббатни улуғлаган, дунёга берилишни қоралаган. Инсонни камолотга олиб борадиган фазилатларни тараннум этиб, уни тубанлаштирадиган иллатларни танқид қилган.
Ф. ўзидан кейинги барча туркийзабон шоирлар, жумладан, ўзбек шоирларига ҳам кучли таъсир кўрсатган. Ф. таъсирида, унга эргашиб шеърлар битиш, шоир ғазалларига назирататаббуълар ёзиш, мухаммаслар боғлаш деярли барча шоирлар ижодида учрайди. Ф.нинг озарбайжонча девони ўзбек халқи орасида 18— 19-а. лардаёқ кенг тарқалган ва бир неча бор ўзбек тилида нашр қилинган. Ғазал, мураббаъ ва мухаммаслари куйга солиниб, асрлар давомида хонандалар томонидан куйланиб келмокда («Шифойи васл қадрин ҳажр ила бемор ўландан сўр...» ва б.). Атоқли озарбайжон бастакори Узайр Ҳожибеков 1908 й. «Лайли ва Мажнун» достони асосида биринчи озарбайжон операсини яратган. 1958— 61 й.ларда Ҳамид Арасли таҳририда Ф. асарларининг тўла илмийтанқидий нашри яратилди. Девонининг 1581 й. кўчирилган нусхаларидан бири Ўзбекистон ФА Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқшунослик ин-ти қўлёзмалар фондида сакланади.
Ас: Девон, Т., 1961; Муҳаммад Фузулий [Асарлар], 2 ж.ли, Т., 1968.
Ад.: Арасли X., Великий азербайджанский поэт Физули, Баку, 1958; Жалолов Т., Фузулий //Фузулий. Девон, Т., 1961.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.