Gabon
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 3–5-b. — ziyouz.com
Gabon (Gabon), Gabon Respublikasi (Republique Gabonaise) — Markaziy Afrikadagi davlat. Mayd. 267,7 ming km2. Aholisi 1,19 mln. kişi (1997). Poytaxti — Librevil ş. Ma'muriy jihatdan 9 viloyat (provinsiya)ga bölinadi. Davlat tuzumi. G. — respublika. 1990 y. mayda qabul qilingan va 1997 y. apr. da tuzatişlar kiritilgan konstitutsiya amal qiladi. Davlat boşliği — prezident (1967 y.dan Omar Bongo). U umumiy töğri saylov huquqi asosida 7 y. muddatga saylanadi va qayta saylanişi mumkin. Qonun çiqaruvçi hokimiyat — ikki palatali parlament (Millat majlisi va Senat). Ijroiya hokimiyatni prezident b-n Vazirlar Kengaşi amalga oşiradi. Vazirlar Kengaşining a'zolari va boş vazir prezident tomonidan tayinlanadi va uning olida mas'uldirlar. Tabiati. G. ekvatorial va subekvatorial örmonlar mintaqasida joylaşgan. G.ning içki qismini Jan. Gvineya qirlari egallagan. Şayyu toğlaridagi Ibunji çöqqisining bal. 1580 m. Undan şim.- ğarbda Xrustal toğlari (Dana çöqqisi 1000 m) bor. Atlantika okeani sohilini eni 200 km gaça bölgan payettekislik egallagan. Foydali qazilmalardan marganets, uran, temir rudasi bor. Iqlimi issiq va sernam, ekvatorial va subekvatorial iklim. Iyulning örtaça t-rasi 22—24°, apr.da 25^27°. Örtaça yillik yoğin 1500—2000 mm, okean sohilida esa 2500—3000 mm. Daryolari kup va sersuv. Eng katta daryosi Ogove. G. hududining 80% i kalin doimiy yaşil örmonlar. Tuproği qizil-sariq laterit tuproq. Örmonlarda qimmatbaho yoğoç olinadigan qizil, sariq, eben, sandal, okume va b. daraxtlar ösadi. Sohil mangra örmonlari b-n qoplangan. Hayvonlardan fil, buyvol, qoplon, kiyik, sirtlon, maymunlar, daryolarda begemot, timsoh va b. yaşaydi. Har xil quşlar, haşarotlar (jumladan setse paşşa) köp. Milliy boğlari: Vonga-Vong, Okanda. Aholisi asosan fang, mpongve, mbete, punu va b. Rasmiy til — fransuz tili, ammo aholining köpçiligi fang, banyabi yoki bakota tillarida sözlaşadi. Dindorlar — asosan xristianlar (70%). Aholining 20% an'anaviy dinlarga e'tiqod qiladi, 10% musulmonlar. Aholining 45,7% şaharlarda yaşaydi. Tarixi. G.ning qad. va örta asrlardagi tarixi kam örganilgan. G.ga yevropaliklar kirib kelgan vaqgda (1485 y.da birinçi bölib Portugaliya dengizçilari paydo bölgan) bu yerda qabilauruğçilik tuzumi yemirilayotgan edi. 16-a.dayoq Yevropa (Portugaliya, Fransiya, Gollandiya, Angliya) va Amerika qul savdogarlari G.ni Ekvatorial Afrikada qul ovlanadigan asosiy maydonga aylantirganlar. 1839 y.dan fransuzlar Gabon daryosining qirğoğida öz qişloqlarini qurib, mamlakatni asta-sekin bosib ola boşladilar. G. xalqining mustamlakaçilarga qarşi kuraşi 1-jahon uruşigaça davom etdi. G. dastlab Fransiya Kongosining bir qismi edi. 1886 y.dan alohida ma'muriy birlikka aylangan. 1903 y.da (1910—58 y.larda Fransuz Ekvatorial Afrikasi tarkibida) rasman Fransiya mustamlakasi deb e'lon qilindi. 2-jahon uruşidan söng G.ning turli joylarida boşlangan milliy ozodlik kuraşi uyuşgan ommaviy harakatga aylandi. 40—50-y.larda dastlabki milliy partiyalar va kasaba uyuşmalari taşkil topdi. 1958 y.da G. içki muxtoriyat huquqiga ega bölib, Fransiya Hamkorligi a'zoligiga qabul qilindi va şu yili respublika deb e'lon etildi. 1960 y. 15 iyulda Fransiya hukumati G.ga mustaqillik berişga majbur böldi, 17 avg.da esa G. mustaqil davlat deb e'lon qilindi. G. 1960 y.dan BMT a'zosi. 1992 y. 10 yanv.da ÖzRning suverenitetini tan olgan. Milliy bayrami — 17 avg.— Mustaqillik kuni (1960). Siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari. G. demokratik partiyasi, hukmron partiya, 1968 y.da tuzilgan; G. taraqqiyot partiyasi, muxolifatdagi partiya; Milliy tiklaniş uçun harakat (MORENA), muxolifatdagi partiya, 1981 y.da tuzilgan. G. kasaba uyuşmalari konfederatsiyasi, 1969 y.da asos solingan. Xöjaligi. G. tabiiy resurslarga boy bölişiga qaramay, iqtisodiy jihatdan orqada qolgan. Yalpi içki mahsulotda sanoat uluşi 52,8%, qişloq va örmon xöjaligi uluşi 11,4%. 1950 y. oxiridan konçilik sanoati rivojlana boşladi (asosan Fransiya kapitali hisobiga). Q. x.da mayda dehqon xöjaligi ustun. Jamoa va xususiy yer egaligi mavjud. Eksport qilinadigan asosiy ekin mahsulotlari kofe va kakao. Q. x.da yer yonğoq, qalampir, maniok, banan, makkajöxori, şoli, yoğli palma va b. yetiştiriladi. Çorvaçilik sust rivojlangan. Atlantika okeanining G. sohiliga yaqin joylarida baliq va kit ovlanadi. Ovçilik (jumladan, fil suyagi tayyorlaş), yovvoyi daraxt mevalarini teriş aholining qöşimça maşğulotidir. G.ning sohilidan va unga yondoş şelf kismidan neft va tabiiy gaz olinadi. Yiliga 914 mln. kVt-soat elektr energiyasi hosil qilinadi. G. okume yoğoçi tayyorlaşda dunyoda 1-örinda. Afrikada eng katta faner z-di Port-Jantilda (yiliga 60 ming kub metr faner tayyorlaydi). Işlab beruvçi sanoati q. x. mahsulotlari (şoli, kofe, palma yoği va b.)ni qayta işlovçi korxonalardan iborat. Puent-Klerettda yiliga 600 ming t neftni qayta işlovçi z-d mavjud. Pivo z-di, tegirmon, kislorod-atsetilen z-di, kema quriş korxonalari, töqimaçilik, tikuv f-kasi bor. T. y. uzunligi — 652 km, avtomobil yöllari uz. — 10 ming km ga yaqin (2 ming km ga yaqini qattiq qoplamali). Kema yöllarining umumiy uz.— 1700 km. Muhim dengiz portlari — Port-Jantil va Librevil. Bu şaharlarda xalqaro aeroportlar bor. G. çetga neft, marganets rudasi, uran konsentrati, yoğoç, yoğoç mahsulotlari, kakao, kofe çikaradi. Çetdan maşina va uskunalar, transport vositalari, oziq-ovqat, metall, metall buyumlar, gazlama va b. keltiradi. Taşqi savdodagi mijozlari: Fransiya, Germaniya, AQŞ, Yaponiya, Jan. Koreya va Buyuk Britaniya. Pul birligi — Afrika franki. Madaniyati. G. mustaqillikka erişgan paytda 14 yoşdan katta bölgan aholining 77% i savodsiz edi. 1959 y.da 6—16 yoşli bolalar uçun majburiy ta'lim haqida qonun qabul qilindi. Darslar fransuz tilida öqitiladi. Öqiş muddati boşlanğiç maktablar-da 6 y., töliqsiz örta maktab (kollej) larda 4 y., töliq örta maktab (litsey)larda 7 y. Professional ta'lim boşlanğiç maktabni tugatganlarni qabul qiladigan 2 bosqiçli (4 va 3 y.lik) texnika litseylarida va 3 y.lik texnika kollejlarida amalga oşiriladi. 1970 y. Librevilda Milliy un-t taşkil etilgan. Ilmiy muassasalari: Tropik örmonçilik tadqiqot markazi, Fan va texnika böyiça tadqiqot byurosi, Geol. va konçilik tadqiqot byurosi, Tropik q. x. ilmiy tadqiqot in-ti. Ilmiy tadqiqotlar Libreviddagi un-tda ham olib boriladi. Un-tda kutubxona mavjud. G.da «Gabon-maten» («Tonggi Gabon»), Nasonalist» («Millatçi»), «Yunon» («Ittifoq»), «Patriot» («Vatanparvar»), «Jurnal' ofisyel de la Repyublik Gabonez» («Gabon Respub-likasining rasmiy gazetasi») kabi gaz. lar va bir qança jur.lar naşr etiladi. G. matbuot agentligi 1961 y.da tuzilgan. G. radioeşittiriş va telekörsatuvi 1975 y. taşkil etilgan bölib, u hukumat ixtiyorida. G. xalqlarining an'anaviy turar joylari — töğri burçakli, tomi ikki tomonga nişab qilib palma şoxlaridan yopilgan yoğoç uylardir. Librevil markazida zamonaviy me'morlik binolari (gubernator saroyi, fransuz amaldorlari uyi, savdo dökon-lari) qurilgan. Yoğoç öymakorligi, fil suyagidan bezakli buyumlar işlaş, badiiy töqiş va kaştaçilik rivojlangan. Yoğoçdan işlangan haykalçalar va byustlar (fang qabilasi), mis qoplab silliq işlangan «mbulungumu» şakllari (bakota qabilasi) öziga xos milliy körinişga ega. «Yöl bölsin, Kumba?» degan birinçi töla metrajli badiiy filmni fransuz rej. A. Ferrani b-n gabonlik S. Oje 1971 y.da yaratdi. «Tamtamlar tindi» (1972), «Juz» (1975) filmlarida ijtimoiy muammolar örtaga quyilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГАБОН (Gabon), Габон Республикаси (Republique Gabonaise) — Марказий Африкадаги давлат. Майд. 267,7 минг км2. Аҳолиси 1,19 млн. киши (1997). Пойтахти — Либревиль ш. Маъмурий жиҳатдан 9 вилоят (провинция)га бўлинади. Давлат тузуми. Г. — республика. 1990 й. майда қабул қилинган ва 1997 й. апр. да тузатишлар киритилган конституция амал қилади. Давлат бошлиғи — президент (1967 й.дан Омар Бонго). У умумий тўғри сайлов ҳуқуқи асосида 7 й. муддатга сайланади ва қайта сайланиши мумкин. Қонун чиқарувчи ҳокимият — икки палатали парламент (Миллат мажлиси ва Сенат). Ижроия ҳокимиятни президент б-н Вазирлар Кенгаши амалга оширади. Вазирлар Кенгашининг аъзолари ва бош вазир президент томонидан тайинланади ва унинг олида масъулдирлар. Табиати. Г. экваториал ва субэкваториал ўрмонлар минтақасида жойлашган. Г.нинг ички қисмини Жан. Гвинея қирлари эгаллаган. Шайю тоғларидаги Ибунжи чўққисининг бал. 1580 м. Ундан шим.- ғарбда Хрусталь тоғлари (Дана чўққиси 1000 м) бор. Атлантика океани соҳилини эни 200 км гача бўлган паеттекислик эгаллаган. Фойдали қазилмалардан марганец, уран, темир рудаси бор. Иқлими иссиқ ва сернам, экваториал ва субэкваториал иклим. Июлнинг ўртача т-раси 22—24°, апр.да 25^27°. Ўртача йиллик ёғин 1500—2000 мм, океан соҳилида эса 2500—3000 мм. Дарёлари куп ва серсув. Энг катта дарёси Огове. Г. ҳудудининг 80% и калин доимий яшил ўрмонлар. Тупроғи қизил-сариқ латерит тупроқ. Ўрмонларда қимматбаҳо ёғоч олинадиган қизил, сариқ, эбен, сандал, окуме ва б. дарахтлар ўсади. Соҳил мангра ўрмонлари б-н қопланган. Ҳайвонлардан фил, буйвол, қоплон, кийик, сиртлон, маймунлар, дарёларда бегемот, тимсоҳ ва б. яшайди. Ҳар хил қушлар, ҳашаротлар (жумладан цеце пашша) кўп. Миллий боғлари: Вонга-Вонг, Оканда. Аҳолиси асосан фанг, мпонгве, мбете, пуну ва б. Расмий тил — француз тили, аммо аҳолининг кўпчилиги фанг, баньяби ёки бакота тилларида сўзлашади. Диндорлар — асосан христианлар (70%). Аҳолининг 20% анъанавий динларга эътиқод қилади, 10% мусулмонлар. Аҳолининг 45,7% шаҳарларда яшайди. Тарихи. Г.нинг қад. ва ўрта асрлардаги тарихи кам ўрганилган. Г.га европаликлар кириб келган вақгда (1485 й.да биринчи бўлиб Португалия денгизчилари пайдо бўлган) бу ерда қабилауруғчилик тузуми емирилаётган эди. 16-а.даёқ Европа (Португалия, Франция, Голландия, Англия) ва Америка қул савдогарлари Г.ни Экваториал Африкада қул овланадиган асосий майдонга айлантирганлар. 1839 й.дан французлар Габон дарёсининг қирғоғида ўз қишлоқларини қуриб, мамлакатни аста-секин босиб ола бошладилар. Г. халқининг мустамлакачиларга қарши кураши 1-жаҳон урушигача давом этди. Г. дастлаб Франция Конгосининг бир қисми эди. 1886 й.дан алоҳида маъмурий бирликка айланган. 1903 й.да (1910—58 й.ларда Француз Экваториал Африкаси таркибида) расман Франция мустамлакаси деб эълон қилинди. 2-жаҳон урушидан сўнг Г.нинг турли жойларида бошланган миллий озодлик кураши уюшган оммавий ҳаракатга айланди. 40—50-й.ларда дастлабки миллий партиялар ва касаба уюшмалари ташкил топди. 1958 й.да Г. ички мухторият ҳуқуқига эга бўлиб, Франция Ҳамкорлиги аъзолигига қабул қилинди ва шу йили республика деб эълон этилди. 1960 й. 15 июлда Франция ҳукумати Г.га мустақиллик беришга мажбур бўлди, 17 авг.да эса Г. мустақил давлат деб эълон қилинди. Г. 1960 й.дан БМТ аъзоси. 1992 й. 10 янв.да ЎзРнинг суверенитетини тан олган. Миллий байрами — 17 авг.— Мустақиллик куни (1960). Сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари. Г. демократик партияси, ҳукмрон партия, 1968 й.да тузилган; Г. тараққиёт партияси, мухолифатдаги партия; Миллий тикланиш учун ҳаракат (МОРЕНА), мухолифатдаги партия, 1981 й.да тузилган. Г. касаба уюшмалари конфедерацияси, 1969 й.да асос солинган. Хўжалиги. Г. табиий ресурсларга бой бўлишига қарамай, иқтисодий жиҳатдан орқада қолган. Ялпи ички маҳсулотда саноат улуши 52,8%, қишлоқ ва ўрмон хўжалиги улуши 11,4%. 1950 й. охиридан кончилик саноати ривожлана бошлади (асосан Франция капитали ҳисобига). Қ. х.да майда деҳқон хўжалиги устун. Жамоа ва хусусий ер эгалиги мавжуд. Экспорт қилинадиган асосий экин маҳсулотлари кофе ва какао. Қ. х.да ер ёнғоқ, қалампир, маниок, банан, маккажўхори, шоли, ёғли пальма ва б. етиштирилади. Чорвачилик суст ривожланган. Атлантика океанининг Г. соҳилига яқин жойларида балиқ ва кит овланади. Овчилик (жумладан, фил суяги тайёрлаш), ёввойи дарахт меваларини териш аҳолининг қўшимча машғулотидир. Г.нинг соҳилидан ва унга ёндош шельф кисмидан нефть ва табиий газ олинади. Йилига 914 млн. кВт-соат электр энергияси ҳосил қилинади. Г. окуме ёғочи тайёрлашда дунёда 1-ўринда. Африкада энг катта фанер з-ди Порт-Жантилда (йилига 60 минг куб метр фанер тайёрлайди). Ишлаб берувчи саноати қ. х. маҳсулотлари (шоли, кофе, пальма ёғи ва б.)ни қайта ишловчи корхоналардан иборат. Пуэнт-Клереттда йилига 600 минг т нефтни қайта ишловчи з-д мавжуд. Пиво з-ди, тегирмон, кислород-ацетилен з-ди, кема қуриш корхоналари, тўқимачилик, тикув ф-каси бор. Т. й. узунлиги — 652 км, автомобиль йўллари уз. — 10 минг км га яқин (2 минг км га яқини қаттиқ қопламали). Кема йўлларининг умумий уз.— 1700 км. Муҳим денгиз портлари — Порт-Жантиль ва Либревиль. Бу шаҳарларда халқаро аэропортлар бор. Г. четга нефть, марганец рудаси, уран концентрати, ёғоч, ёғоч маҳсулотлари, какао, кофе чикаради. Четдан машина ва ускуналар, транспорт воситалари, озиқ-овқат, металл, металл буюмлар, газлама ва б. келтиради. Ташқи савдодаги мижозлари: Франция, Германия, АҚШ, Япония, Жан. Корея ва Буюк Британия. Пул бирлиги — Африка франки. Маданияти. Г. мустақилликка эришган пайтда 14 ёшдан катта бўлган аҳолининг 77% и саводсиз эди. 1959 й.да 6—16 ёшли болалар учун мажбурий таълим ҳақида қонун қабул қилинди. Дарслар француз тилида ўқитилади. Ўқиш муддати бошланғич мактаблар-да 6 й., тўлиқсиз ўрта мактаб (коллеж) ларда 4 й., тўлиқ ўрта мактаб (лицей)ларда 7 й. Профессионал таълим бошланғич мактабни тугатганларни қабул қиладиган 2 босқичли (4 ва 3 й.лик) техника лицейларида ва 3 й.лик техника коллежларида амалга оширилади. 1970 й. Либревилда Миллий ун-т ташкил этилган. Илмий муассасалари: Тропик ўрмончилик тадқиқот маркази, Фан ва техника бўйича тадқиқот бюроси, Геол. ва кончилик тадқиқот бюроси, Тропик қ. х. илмий тадқиқот ин-ти. Илмий тадқиқотлар Либревиддаги ун-тда ҳам олиб борилади. Ун-тда кутубхона мавжуд. Г.да «Габон-матэн» («Тонгги Габон»), Насьоналист» («Миллатчи»), «Юньон» («Иттифоқ»), «Патриот» («Ватанпарвар»), «Журналъ офисьель де ла Репюблик Габонэз» («Габон Респуб-ликасининг расмий газетаси») каби газ. лар ва бир қанча жур.лар нашр этилади. Г. матбуот агентлиги 1961 й.да тузилган. Г. радиоэшиттириш ва телекўрсатуви 1975 й. ташкил этилган бўлиб, у ҳукумат ихтиёрида. Г. халқларининг анъанавий турар жойлари — тўғри бурчакли, томи икки томонга нишаб қилиб пальма шохларидан ёпилган ёғоч уйлардир. Либревиль марказида замонавий меъморлик бинолари (губернатор саройи, француз амалдорлари уйи, савдо дўкон-лари) қурилган. Ёғоч ўймакорлиги, фил суягидан безакли буюмлар ишлаш, бадиий тўқиш ва каштачилик ривожланган. Ёғочдан ишланган ҳайкалчалар ва бюстлар (фанг қабиласи), мис қоплаб силлиқ ишланган «мбулунгуму» шакллари (бакота қабиласи) ўзига хос миллий кўринишга эга. «Йўл бўлсин, Кумба?» деган биринчи тўла метражли бадиий фильмни француз реж. А. Феррани б-н габонлик С. Оже 1971 й.да яратди. «Тамтамлар тинди» (1972), «Жуз» (1975) фильмларида ижтимоий муаммолар ўртага қуйилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.