Gabr qal'a
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 5–6-b. — ziyouz.com
Gabr qal'a GABR QAL'A, Gavr qal'a — Urta Osiyodagi qad. qal'alar xarobasi. Islom dini tarqalgunga qadar (8-a.) Örta Osiyo aholisi otaşparastlik (zarduştiylik) diniga e'tiqod qilgan bölib, ularni «gabr» yoki «muğ» deb ataganlar. Gabrlar xöjalik va harbiy mudofaa uçun köplab qal'a va qörğonlar barpo etganlar. Otaşparastlarning qal'a va qörğonlari vayronaga aylanib asl nomi yöqolib ketgaç, aholi örtasida ular «gabr qal'a» yoki «gabrlar qal'asi» deb ataladigan bölgan. Hoz. arxeologik qazişlar natijasida Örta Osiyo xududida şunday kal'alarning önlab qoldiqpari topib örganilgan: 1) Marv (Turkmanistondagi hoz. Mari yaqinida) ş.ning eng qad. qismi xarobasi, parfiyaliklar yaşagan Murğob vohasining markazi. Mayd. 3,5 km2. Şim. qismida qal'a qörğoni joylaşgan. Arxeologik qazişlar paytida metall buyumlar işlanadigan ustaxonalar, ibodatxona, köşk qoldiqlari va tegirmonçilar guzari oçilgan. 8— 9-a. larga keltanda Marv ş.ning markazi Sulton qal'aga köçib, G.q. arki xarobaga aylanadi. Şunga qaramay, kulolçilar mahallasida hayot yana ança yillar davom etgan. G. q. da 8—9-a.larga mansub masjid xarobasi ham topilgan; 2) Amudaryoning öng qirğoğidagi Sulton Uvays toğining etagi (Qoraqalpoğistonning Beruniy tumani) da joylaşgan qal'a xarobasi. Qad. Xorazm madaniyatiga aloqador bölib, 4-a. da qurilgan. Mayd. 200x450 m2 atrofida. Kuşonlar davlatining şim. tomondagi tayanç istehkomi bölib, Amudaryoda kemalar qatnovini nazorat qilib turgan. Qal'a paxsa va xom ğiştdan tiklangan bölib, qalin devor b-n örab olingan; ikki qavatli şinakxonalarga ega bir neça minorasi bor. Qaziş paytida uy-joy qoldiqlari, devorlari nakşlangan zal, toş poydevorli ustunlar qoldiği va haykallar topilgan; 3)Çirmanyob kanalining quyi qismi (Turkmanistonning Toşhovuz viloyati)da joylaşgan qad. Xorazm madaniyatiga oid qal'a xarobasi. Mil. av. 1-a.da qurilgan. Mayd. 450x125 m2. Bu yer qadimda obod voha bölib, dovon özanida suv qurigandan keyin xarobaga aylangan. 5—6-a.larda Xorazm hukmdorlari G.q.ning bir qismini yangidan tiklab, undan harbiy istexkom sifatida foydalanganlar. Aholi quduqlardan ham foydalangan. G. q. tepaligining ustida 3—4-a.larga mansub ark qoldiği hozirgaça saqlangan. Ad.: Tolstoye S. P„ Qadimgi Xorazm madaniyatini izlab, T., 1964.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГАБР ҚАЛЪА, Гавр қалъа — Урта Осиёдаги қад. қалъалар харобаси. Ислом дини тарқалгунга қадар (8-а.) Ўрта Осиё аҳолиси оташпарастлик (зардуштийлик) динига эътиқод қилган бўлиб, уларни «габр» ёки «муғ» деб атаганлар. Габрлар хўжалик ва ҳарбий мудофаа учун кўплаб қалъа ва қўрғонлар барпо этганлар. Оташпарастларнинг қалъа ва қўрғонлари вайронага айланиб асл номи йўқолиб кетгач, аҳоли ўртасида улар «габр қалъа» ёки «габрлар қалъаси» деб аталадиган бўлган. Ҳоз. археологик қазишлар натижасида Ўрта Осиё худудида шундай калъаларнинг ўнлаб қолдиқпари топиб ўрганилган: 1) Марв (Туркманистондаги ҳоз. Мари яқинида) ш.нинг энг қад. қисми харобаси, парфияликлар яшаган Мурғоб воҳасининг маркази. Майд. 3,5 км2. Шим. қисмида қалъа қўрғони жойлашган. Археологик қазишлар пайтида металл буюмлар ишланадиган устахоналар, ибодатхона, кўшк қолдиқлари ва тегирмончилар гузари очилган. 8— 9-а. ларга келтанда Марв ш.нинг маркази Султон қалъага кўчиб, Г.қ. арки харобага айланади. Шунга қарамай, кулолчилар маҳалласида ҳаёт яна анча йиллар давом этган. Г. қ. да 8—9-а.ларга мансуб масжид харобаси ҳам топилган; 2) Амударёнинг ўнг қирғоғидаги Султон Увайс тоғининг этаги (Қорақалпоғистоннинг Беруний тумани) да жойлашган қалъа харобаси. Қад. Хоразм маданиятига алоқадор бўлиб, 4-а. да қурилган. Майд. 200x450 м2 атрофида. Кушонлар давлатининг шим. томондаги таянч истеҳкоми бўлиб, Амударёда кемалар қатновини назорат қилиб турган. Қалъа пахса ва хом ғиштдан тикланган бўлиб, қалин девор б-н ўраб олинган; икки қаватли шинакхоналарга эга бир неча минораси бор. Қазиш пайтида уй-жой қолдиқлари, деворлари накшланган зал, тош пойдеворли устунлар қолдиғи ва ҳайкаллар топилган; 3)Чирманёб каналининг қуйи қисми (Туркманистоннинг Тошҳовуз вилояти)да жойлашган қад. Хоразм маданиятига оид қалъа харобаси. Мил. ав. 1-а.да қурилган. Майд. 450x125 м2. Бу ер қадимда обод воҳа бўлиб, довон ўзанида сув қуригандан кейин харобага айланган. 5—6-а.ларда Хоразм ҳукмдорлари Г.қ.нинг бир қисмини янгидан тиклаб, ундан ҳарбий истехком сифатида фойдаланганлар. Аҳоли қудуқлардан ҳам фойдаланган. Г. қ. тепалигининг устида 3—4-а.ларга мансуб арк қолдиғи ҳозиргача сақланган. Ад.: Толстое С. П„ Қадимги Хоразм маданиятини излаб, Т., 1964.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.