Gadoliniy
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 14-b. — ziyouz.com
Gadoliniy (Gadolinium), Gd -Mendeleyev davriy sistemasi III rypyhining lantanoidlar turkumiga mansub kimyoviy element; tartib rakami 64, at. m. 157,25. Yettita barqaror izotopi ma'lum: Gd152, Gd154, Gd155, Gd1S6, Gd1”, Gd158 va Gd160, G.ning bir neça sun'iy radioaktiv izotopi olingan. G. 1880 y.da Şveysariya kimyogari J. Marinyak tomonidan kaşf etilgan bulib, fin kimyogari Yu. Gadolin şarafiga quyilgan. Yer pustida oğirligi jihatidan 5,4-10”4% ni taşkil qiladi, gadolinit va b. minerallar tarkibida uçraydi. G. ziçligi 7,85 g/sm3, suyukdaniş t-rasi 1313°, ferromagnit xossasiga ega kulrang metall. G. oddiy şaroitda (20°) havoda asta-sekin, 100° dan yuqorida tez oksidlanadi. Mineral kislotalar (ftorid kislotadan taşqari) b-n ta'sirlanadi. Işqor eritmalari ta'siriga çidamli. Qizdirilganda vodorod, azot va galogenlar b-n birikadi. G. uz birikmalarida uç va-lentli. Gadoliniy (Ş)-oksid, Gd2O5 — oq kristall modda. a-va r-modifikatsiyalari ma'lum. Ziçligi 7,618 g/sm3, suyuqlaniş t-rasi 2350°, suvda erimaydi. Gd2(C2O4)3, yoki Gd(NO3)3 ni odatda 800—1000°da parçalab olinadi. Gadoliniy(1P)-xlorid, GdCl3 — oq kristall modda. Ziçligi, 4,541 g/sm3. Suyuqlaniş t-rasi 605°, suvda yaxşi eriydi. 200° dan yuqorida, Gd2(C2O4)3 ga xlor yoki CC14 ta'sir et-tirib, G.ni xlorlab va b. usullarda olinadi. Gadoliniy (111)-ftorid, GdF, — oq kristall modda. Oddiy şaroitda ortorombik panjarali modifikatsiyasi (ziçligi 7,058 g/sm3) barkaror bulib, 1075° da ziçligi 7,33 g/sm3, suyuqlaniş t-rasi 1232° bulgan geksagonal panjarali modifikatsiyaga utadi. G. birikmalariga gaz holatidagi NĞ yoki ularning suvdagi eritmalariga ftorid kislota ta'sir ettirib olinadi. Metall hodsagi G. GdCl3 yoki GdF, ni kalsiy b-n qaytarib olinadi. G. temir, nikel, kobalt b-n birga magnit qotişmalari komponenti, yadro reaktorlarining sozlovçi uzagi (neytroilarni yutadi) sifatida işlatiladi. Yevropiy yordamida faollaştirilgan Gd2O3 qizil rangda şu'lalanadigan lyuminofor, terbiy yordamida faollaştirilgan G. oksisulfidi esa rentgenolyuminofordir.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГАДОЛИНИЙ (Gadolinium), Gd -Менделеев даврий системаси III rypyҳининг лантаноидлар туркумига мансуб кимёвий элемент; тартиб раками 64, ат. м. 157,25. Еттита барқарор изотопи маълум: Gd152, Gd154, Gd155, Gd1S6, Gd1”, Gd158 ва Gd160, Г.нинг бир неча сунъий радиоактив изотопи олинган. Г. 1880 й.да Швейцария кимёгари Ж. Мариняк томонидан кашф этилган булиб, фин кимёгари Ю. Гадолин шарафига қуйилган. Ер пустида оғирлиги жиҳатидан 5,4-10”4% ни ташкил қилади, гадолинит ва б. минераллар таркибида учрайди. Г. зичлиги 7,85 г/см3, суюкданиш т-раси 1313°, ферромагнит хоссасига эга кулранг металл. Г. оддий шароитда (20°) ҳавода аста-секин, 100° дан юқорида тез оксидланади. Минерал кислоталар (фторид кислотадан ташқари) б-н таъсирланади. Ишқор эритмалари таъсирига чидамли. Қиздирилганда водород, азот ва галогенлар б-н бирикади. Г. уз бирикмаларида уч ва-лентли. Гадолиний (Ш)-оксид, Gd2O5 — оқ кристалл модда. а-ва р-модификациялари маълум. Зичлиги 7,618 г/см3, суюқланиш т-раси 2350°, сувда эримайди. Gd2(C2O4)3, ёки Gd(NO3)3 ни одатда 800—1000°да парчалаб олинади. Гадолиний(1П)-хлорид, GdCl3 — оқ кристалл модда. Зичлиги, 4,541 г/см3. Суюқланиш т-раси 605°, сувда яхши эрийди. 200° дан юқорида, Gd2(C2O4)3 га хлор ёки СС14 таъсир эт-тириб, Г.ни хлорлаб ва б. усулларда олинади. Гадолиний (111)-фторид, GdF, — оқ кристалл модда. Оддий шароитда орторомбик панжарали модификацияси (зичлиги 7,058 г/см3) баркарор булиб, 1075° да зичлиги 7,33 г/см3, суюқланиш т-раси 1232° булган гексагонал панжарали модификацияга утади. Г. бирикмаларига газ ҳолатидаги НҒ ёки уларнинг сувдаги эритмаларига фторид кислота таъсир эттириб олинади. Металл ҳодцаги Г. GdCl3 ёки GdF, ни кальций б-н қайтариб олинади. Г. темир, никель, кобальт б-н бирга магнит қотишмалари компоненти, ядро реакторларининг созловчи узаги (нейтроыларни ютади) сифатида ишлатилади. Европий ёрдамида фаоллаштирилган Gd2O3 қизил рангда шуълаланадиган люминофор, тербий ёрдамида фаоллаштирилган Г. оксисульфиди эса рентгенолюминофордир.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.