Asosiy mazmunga ötiş

Nima yangi v1.6.4 · 25-oktabr

Hamma versiyalar →
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Gafniy

    Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 107–108-b. — ziyouz.com

    Gafniy (lot. Hafnium), Hf - Mendeleyev davriy sistemasining IV guruhiga mansub kimyoviy element; tartib raqami 72, at.m. 178,49. Massasi Hf74, Hf176, Hf», Hf78, Hf» va Hf180 ga teng izotoplar aralaşmasidan taşkil topgan. Sun'iy izotoplaridan eng muhimlari Hf7S va Hf». Gollandiya olimi D. Koster va Vengriya olimi G. Xeveşi 1923 y.da bu elementni erkin holda oldilar va Kopengagen (lot. Hafhia) şahri şarafiga G. deb atadilar. G. tarqoq element, asosai sirkoniy minerallariga aralaşgan holda uçraydi. Oğirlik jihatidan Yer pöstining (3—4) 10~4% ini taşkil etadi. U kumuşdek kulrang, yaltiroq, yaxşi bolğalanuvçan va çöziluvçan metall, ziçligi 13,82 g/sm3 (20° da), suyuqlaniş t-rasi 2222±30°, qaynaş t-rasi 5400°. Oddiy şaroitda turğun, çunki yuzasida hosil bölgan metall oksidi uni keyingi töla oksidlanişdan saqlaydi. G. suvda, işqor va ammiak eritmalarida erimaydi. HC1 va H3SO4 da juda sekin eriydi. Yuqori t-rada galogenlar, azot, uglerod, kremniy vag vodorod b-n birikadi. Azot b-n 700—800° da nitrid HfN, galogenlar b-n 200— 400° da tetragalogenidlar, uglerod b-n 1800—2000° da karbid NGS, kremniy b-n 1000° da silitsidlar Hf2Si, Hf5Si, HfSi va HfSi2, vodorod b-n 350-400° da gidrid HfH2 hosil qiladi. Birikmalarda +2 va +3 valentli bölişi ham mumkin, lekin asosiy valentligi +4 ga teng. G. tuzlarining suvdagi eritmalari gidrolizlanganida murakkab polimer va köp yadroli kompleks ionlar hosil böladi. Gafniy dioksid, NGO2 — oq kristall modda; ziçligi 9,68 g/sm3, suyuqlaniş t-rasi 2780°. Suvda erimaydi, konsentrlangan HC1 va HNO3 ta'siriga berilmaydi, konsentrlangan ftorid va sulfat kislotalar, suyuqdantirilgan işqorlar b-n reaksiyaga kirişadi. Umumiy formulasi HfO2 xH2O bölgan özgaruvçan tarkibli kristall yoki gelsimon birikmalar; hosil qiladi. G.ning nitridi, boridi, karbidi öta qattiq, mört va elektr ötkazuvçan moddalardir. G.dan elektron lampalarining katodlari va maxsus qotişmalar tayyorlanadi, yadro texnikasida neytron zarralarini yutuvçi modda sifatida, organik moddalarni sintez qilişda katalizatorlar sifatida qöllaniladi.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ГАФНИЙ (лот. Hafnium), Hf - Менделеев даврий системасининг IV гуруҳига мансуб кимёвий элемент; тартиб рақами 72, ат.м. 178,49. Массаси Hf74, Hf176, Hf», Hf78, Hf» ва Hf180 га тенг изотоплар аралашмасидан ташкил топган. Сунъий изотопларидан энг муҳимлари Hf7S ва Hf». Голландия олими Д. Костер ва Венгрия олими Г. Хевеши 1923 й.да бу элементни эркин ҳолда олдилар ва Копенгаген (лот. Hafhia) шаҳри шарафига Г. деб атадилар. Г. тарқоқ элемент, асосаи цирконий минералларига аралашган ҳолда учрайди. Оғирлик жиҳатидан Ер пўстининг (3—4) 10~4% ини ташкил этади. У кумушдек кулранг, ялтироқ, яхши болғаланувчан ва чўзилувчан металл, зичлиги 13,82 г/см3 (20° да), суюқланиш т-раси 2222±30°, қайнаш т-раси 5400°. Оддий шароитда турғун, чунки юзасида ҳосил бўлган металл оксиди уни кейинги тўла оксидланишдан сақлайди. Г. сувда, ишқор ва аммиак эритмаларида эримайди. НС1 ва H3SO4 да жуда секин эрийди. Юқори т-рада галогенлар, азот, углерод, кремний ваг водород б-н бирикади. Азот б-н 700—800° да нитрид HfN, галогенлар б-н 200— 400° да тетрагалогенидлар, углерод б-н 1800—2000° да карбид НГС, кремний б-н 1000° да силицидлар Hf2Si, Hf5Si, HfSi ва HfSi2, водород б-н 350-400° да гидрид HfH2 ҳосил қилади. Бирикмаларда +2 ва +3 валентли бўлиши ҳам мумкин, лекин асосий валентлиги +4 га тенг. Г. тузларининг сувдаги эритмалари гидролизланганида мураккаб полимер ва кўп ядроли комплекс ионлар ҳосил бўлади. Гафний диоксид, НГО2 — оқ кристалл модда; зичлиги 9,68 г/см3, суюқланиш т-раси 2780°. Сувда эримайди, концентрланган НС1 ва HNO3 таъсирига берилмайди, концентрланган фторид ва сульфат кислоталар, суюқдантирилган ишқорлар б-н реакцияга киришади. Умумий формуласи HfO2 xH2O бўлган ўзгарувчан таркибли кристалл ёки гелсимон бирикмалар; ҳосил қилади. Г.нинг нитриди, бориди, карбиди ўта қаттиқ, мўрт ва электр ўтказувчан моддалардир. Г.дан электрон лампаларининг катодлари ва махсус қотишмалар тайёрланади, ядро техникасида нейтрон зарраларини ютувчи модда сифатида, органик моддаларни синтез қилишда катализаторлар сифатида қўлланилади.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.