Ğafur Ğulom

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 21–23-b. — ziyouz.com

Ğafur Ğulom (taxallusi; asl nomi Ğulomov Ğafur) (1903.10.5 — Toşkent — 1966.10.7) — Özbekiston xalq şoiri (1963). Özbekiston FA akad. (1943). Toşkent ş.da Qörğontegi mahallasidagi eski maktab va mad-rasada, rus-tuzem (1916) va «Hayot» maktablarida (1918) öqigan. Mustaqil hayot yölini erta boşlab, kosibçilik, tunukasozlik, harf teruvçilik singari turli kasblar bilan maşğul bölgan. Öqituvçilarni tayyorlaş kurslarini tugatib, «Çölpon» (1919), «Hayot» (1924) maktablarida muallim, bolalar uyi (1926), «Urfon» maktabida mudir(1928). «Kambağal dehqon» (1928 y.dan) va «Şarq haqiqati» gaz.larida (1929 y.dan) mas'ul kotib, «Muştum», «Yer yuzi» jur.lari va «Qizil Özbekiston» gaz. da adabiy xodim (1930—42), Özbekiston FA Til va adabiyot in-tida katta ilmiy xodim (1943—66). 30-y. larning boşlaridan şoir, hikoyanavis, dramaturg, tarjimon sifatida ijod etib, «Dinamo», «Yigit», «Egalari egallaganda», «Xitoydan lavhalar» (1931), «Tirik qöşiqlar» (1932), «Kökan» (1934), «Sizga» (1935), «Çaş-ma» (1939) şe'riy töplam va dostonlari, «Jöraböza» hikoyalar töplami, «Netay» (1932), «Tirilgan murda» (1935), «Yodgor», «Şum bola» (1938) qissalari va «Muxbir sudi» (1929) pyesasini naşr etgan. Bundan taşqari, V.Mayakovskiyning «Hayqiriq» (1929), Hodi Toqtoşning «Muhabbat tavbasi» (1931) dostonini özbek tiliga tarjima qilgan. Navoiyning «Farhod va Şirin» dostonini naşrga tayyorlagan.

Ğ.Ğ.ning ijodiy tadriji 3 davrdan iborat. 30-y.larni öz içiga olgan 1-davrda Ğ.Ğ. köplab şe'r, maqola va oçerklar yozgan. Ularning aksari davrning ötkinçi mavzulariga bağişlangan. Ğ.Ğ. şu davrda yaratgan nasriy asarlarida xalq hayotini, tarixini, turli ijtimoiy qatlamlarga mansub kişilarning ruhiy olami va nutqini mukammal ifoda etgan.

Ğ.Ğ. «Netay» va «Yodgor» qissalarida tasvirlangan ayol qahramonlar obrazi orqali ma'naviy buziliş, şarqona axloq meyorlarini oyoqosti qiliş katta fojiaga olib borişi mumkinligini körsatgan.

«Şum bola» qissasining boş qahramoni obrazida Ğ.Ğ. hayotninghar qanday murakkab va maşaqqatli sinovlaridan öta biladigan, tegirmondan butun çiqadigan şöx va zuk-ko bola obrazini katta mahorat bilan tasvirlagan. Yozuvçi avtobiografik xarakterga ega bölgan bu asari bilan özbek adabiyotiga yangi bir tipni olib kirgan. Milliy böyoqlar bilan muzayyan bölgan bu asar ayni paytda umuminsoniy ğoya va qaraşlar bilan yöğrilgan.

Ijodining 2-davri — 2-jahon uruşi yillarida Ğ.Ğ. xalqva mamlakat hayotida keçayotgan fojiaviy voqealarni falsafiy rejada idrok va tasvir etuvçi asarlarni yaratgan («Kuzatiş»). Uruş yillarida ota-onasiz krlib, Özbekistonga köçirib keltirilgan bolalar haqidagi «Sen yetim emassan» şe'ri yuksak inson-parvarlik ğoyasi va gumanizmi bilan ajralib turadi. Ğ.Ğ.ning «Soğiniş», «Qiş», «Bizning köçada ham bay-ram bölajak» singari şe'rlarida uruş mavzui özining barça qirralari bilan aks etgan. Ğ.Ğ.ning uruşdan keyingi dastlabki oylarda yaratgan «Vaqt» şe'ri alohida ahamiyatga ega. Ğ.Ğ. bu şe'ri bilan özbek şe'riyatidagi falsafiyintellektual yönalişni yangi bosqiçga olib çiqdi.

40-y.larning 2-yarmi — 50-y.lardan şoir ijodining 3-davri boşlangan. Ğ.Ğ.ning şu davrda yaratilgan şe'rlaridagi lirik qahramon endi uruş jarohatlari malham topgan, tinçlik, döstlik singari qadriyatlarning qadriga yetuvçi kişidir. Ana şu lirik qahramonning ruhiy olami keçinmalari Ğ.Ğ. şe'rlariga ajib biryorqinlik bagişlagan («Toşkent». «Sizga», «Onaxonlarga», «Muhar-ram», «Bir löst xotirasi» va b.). Ayni paytda ilk bor «Turksib yöllarida» şe'rida közga taşlangan tarix tui-ğusi şu davrda boşqa bir körinişda. lirik qahramonning ğurur va surur manbaini ifodalovçi omil sifatida Ğ.Ğ. şe'rlariga kirib kelgan («Alişer», «Özbek zlining ğuru-ri» va b.). Şuningdek, şoirning «Yangi şe'rlar», «Şe'rlar» (1946). «Özbek elining gururi» (1949), «Şaraf qölyozmasi» (1950). 4 jildli «Tanlangan asarlar» (1956—59) singari töplamlari şu yillarda naşr etilgan.

Ğ.Ğ 50—60-y.larda köproq şöro jamiyatining yetakçp kuçini şaraf-lovçi, turli bayramlarni olqişlov-çi, xalqni paxtayaap möl hosil olişga çorlovçi şe'rlarni yozişga maj-burbölgan. Şunga qaramay. u şe'riyatga özbek tilinnng şirali. rangii va gözal qatlamlarini olib kirişga erişgan.

Ğ.Ğ. bolalarga bağnşlangan talaygina şe'rlar ham yezgan («Tongotar qöşiği», 1949: «Bari senikn». 1953; «Turğun va ördak». 1955; «Bir ğunça oçilgungaça», 1958). U turkny va forsiy tilda yezilgan şarq şe'riyatining bilimdonlaridan va zamonavğgi adabiy hayotnint faol kuzatuvçilaridan biri sifatida Navony, Atoiy. Maşrab, Mukimpy, Muhii. Furqag, •Ajziy Xöqandiy. Vaslly, Agnpgy. Oybek. Ğayratiy, H. Olimjon, S.Ab-dulla singari özbek şoir va yozuvçilari, qardoş xalqlar adabiyotining Nn-zomiy, Jomiy, Puşkin, Lermon tov, Gogol, Şevçenko, Mayakovskiy, Abay, Töğaloq Mölda, Abdulla Töqai, Lohutiy va b. maşhur namoyandalari töğrisida köplab alabiytanqidiy maqolalar yozgan. Şuningdek, Ğ.Ğ. «Kul-giçilik göğrisida», «Yumor va sati-ra», «Folklorni örganaylpk» sngggari maqolalar ham yozib. hljviy alabiyotning janr xusuyeiyatlarnga doir qaraşlarini örtaga taşlagan, özbek xalqining boy oğzaki ijolini örganipg masalalariga jamoatçilik e'tggbori-ii qaratgan.

Ğ.Ğ.ning adabiy merosida badiiy tarjima katta örin tutadi. U yuqorida tilga olingan tarjima asarlaridan taşqari, U.Şekspirning «Otel-lo». «Qirol Lir» tragediyalari. Ördubodiyning «Beş sömdik kelin», N.Hikmatning «Bir sevgi af-sonasi» pyesalari, M. Kozimiyning «Qörqinçli Tehron» romani, şuningdek, Puşkin. Lermontov, Nekrasov va T.Şevçenko asarlarini özbek tiliga tarjima qilgan.

Toşkentdagi metro bekatlarggdan biri. madaniyat va istirohat boği (2003 y.da uşbu boğda unga haykal örnatildi. haykaltaroş J.Mirtojnev). naş-riyogmatbaa ijodny uyi. Qöqon adabiyot muzeyi. guliston davlat un-tgg Ğ.Ğ. nomi bilan ataladi. «Şum bola». «Netay». «Mening ögrigina bolam». «Afandi ölmaydigan böllgg» asardari asoyeida teatr spektakllari va kino-filmlar yaratilgan. 2003 y.da şoir tuğilgan kunning 100 yilligi keng ni-şonlandi. Vas|)otidan sönt «Buyuk xizmatlari uçun» ordeggi bilan mukofotdangan (2000).

As: Mukammal asar gar töplami (12 j.ln). 1 — 10-j.lar. T. Saylanma. T.. 2003.

Ad.: Mamajonov S. Şoir va zamonaviylik. Mamajonov S. Ğafur Ğulom prozasi; T. Ğafur Ğulomning lirik poliyalagi max.orati. T. 1966: M a -majoiov S. Uslub jilolari. T.. 1972: AkbarovA.. Gsfur Gulam, G.. 1975: kar i m o v N.. Ğafup Ğulom poeziyasi. T.. 2003: Nazarov B.. Ğafur Ğulom olami. T.. 2003: Ğafup Ğulom ^amonloşlari xotpraspda. «I.. 2003; Safarov ().. Zamonloşlar gonginingçaroqdarn. Ğ>\xoro. 2003: Ğafur Ğulom Lndijonla, Aplkjon. 2003.

Naim Karimov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҒАФУР ҒУЛОМ (тахаллуси; асл номи Ғуломов Ғафур) (1903.10.5 — Тошкент — 1966.10.7) — Ўзбекистон халқ шоири (1963). Ўзбекистон ФА акад. (1943). Тошкент ш.да Қўрғонтеги маҳалласидаги эски мактаб ва мад-расада, рус-тузем (1916) ва «Ҳаёт» мактабларида (1918) ўқиган. Мустақил ҳаёт йўлини эрта бошлаб, косибчилик, тунукасозлик, ҳарф терувчилик сингари турли касблар билан машғул бўлган. Ўқитувчиларни тайёрлаш курсларини тугатиб, «Чўлпон» (1919), «Ҳаёт» (1924) мактабларида муаллим, болалар уйи (1926), «Урфон» мактабида мудир(1928). «Камбағал деҳқон» (1928 й.дан) ва «Шарқ ҳақиқати» газ.ларида (1929 й.дан) масъул котиб, «Муштум», «Ер юзи» жур.лари ва «Қизил Ўзбекистон» газ. да адабий ходим (1930—42), Ўзбекистон ФА Тил ва адабиёт ин-тида катта илмий ходим (1943—66). 30-й. ларнинг бошларидан шоир, ҳикоянавис, драматург, таржимон сифатида ижод этиб, «Динамо», «Йигит», «Эгалари эгаллаганда», «Хитойдан лавҳалар» (1931), «Тирик қўшиқлар» (1932), «Кўкан» (1934), «Сизга» (1935), «Чаш-ма» (1939) шеърий тўплам ва достонлари, «Жўрабўза» ҳикоялар тўплами, «Нетай» (1932), «Тирилган мурда» (1935), «Ёдгор», «Шум бола» (1938) қиссалари ва «Мухбир суди» (1929) пьесасини нашр этган. Бундан ташқари, В.Маяковскийнинг «Ҳайқириқ» (1929), Ҳоди Тоқтошнинг «Муҳаббат тавбаси» (1931) достонини ўзбек тилига таржима қилган. Навоийнинг «Фарҳод ва Ширин» достонини нашрга тайёрлаган.

Ғ.Ғ.нинг ижодий тадрижи 3 даврдан иборат. 30-й.ларни ўз ичига олган 1-даврда Ғ.Ғ. кўплаб шеър, мақола ва очерклар ёзган. Уларнинг аксари даврнинг ўткинчи мавзуларига бағишланган. Ғ.Ғ. шу даврда яратган насрий асарларида халқ ҳаётини, тарихини, турли ижтимоий қатламларга мансуб кишиларнинг руҳий олами ва нутқини мукаммал ифода этган.

Ғ.Ғ. «Нетай» ва «Ёдгор» қиссаларида тасвирланган аёл қаҳрамонлар образи орқали маънавий бузилиш, шарқона ахлоқ меъёрларини оёқости қилиш катта фожиага олиб бориши мумкинлигини кўрсатган.

«Шум бола» қиссасининг бош қаҳрамони образида Ғ.Ғ. ҳаётнингҳар қандай мураккаб ва машаққатли синовларидан ўта биладиган, тегирмондан бутун чиқадиган шўх ва зук-ко бола образини катта маҳорат билан тасвирлаган. Ёзувчи автобиографик характерга эга бўлган бу асари билан ўзбек адабиётига янги бир типни олиб кирган. Миллий бўёқлар билан музайян бўлган бу асар айни пайтда умуминсоний ғоя ва қарашлар билан йўғрилган.

Ижодининг 2-даври — 2-жаҳон уруши йилларида Ғ.Ғ. халқва мамлакат ҳаётида кечаётган фожиавий воқеаларни фалсафий режада идрок ва тасвир этувчи асарларни яратган («Кузатиш»). Уруш йилларида ота-онасиз крлиб, Ўзбекистонга кўчириб келтирилган болалар ҳақидаги «Сен етим эмассан» шеъри юксак инсон-парварлик ғояси ва гуманизми билан ажралиб туради. Ғ.Ғ.нинг «Соғиниш», «Қиш», «Бизнинг кўчада ҳам бай-рам бўлажак» сингари шеърларида уруш мавзуи ўзининг барча қирралари билан акс этган. Ғ.Ғ.нинг урушдан кейинги дастлабки ойларда яратган «Вақт» шеъри алоҳида аҳамиятга эга. Ғ.Ғ. бу шеъри билан ўзбек шеъриятидаги фалсафийинтеллектуал йўналишни янги босқичга олиб чиқди.

40-й.ларнинг 2-ярми — 50-й.лардан шоир ижодининг 3-даври бошланган. Ғ.Ғ.нинг шу даврда яратилган шеърларидаги лирик қаҳрамон энди уруш жароҳатлари малҳам топган, тинчлик, дўстлик сингари қадриятларнинг қадрига етувчи кишидир. Ана шу лирик қаҳрамоннинг руҳий олами кечинмалари Ғ.Ғ. шеърларига ажиб бирёрқинлик багишлаган («Тошкент». «Сизга», «Онахонларга», «Муҳар-рам», «Бир лўст хотираси» ва б.). Айни пайтда илк бор «Турксиб йўлларида» шеърида кўзга ташланган тарих туи-ғуси шу даврда бошқа бир кўринишда. лирик қаҳрамоннинг ғурур ва сурур манбаини ифодаловчи омил сифатида Ғ.Ғ. шеърларига кириб келган («Алишер», «Ўзбек злининг ғуру-ри» ва б.). Шунингдек, шоирнинг «Янги шеърлар», «Шеърлар» (1946). «Ўзбек элининг гурури» (1949), «Шараф қўлёзмаси» (1950). 4 жилдли «Танланган асарлар» (1956—59) сингари тўпламлари шу йилларда нашр этилган.

Ғ.Ғ 50—60-й.ларда кўпроқ шўро жамиятининг етакчп кучини шараф-ловчи, турли байрамларни олқишлов-чи, халқни пахтаяап мўл ҳосил олишга чорловчи шеърларни ёзишга маж-бурбўлган. Шунга қарамай. у шеъриятга ўзбек тилинннг ширали. рангии ва гўзал қатламларини олиб киришга эришган.

Ғ.Ғ. болаларга бағншланган талайгина шеърлар ҳам езган («Тонготар қўшиғи», 1949: «Бари сеникн». 1953; «Турғун ва ўрдак». 1955; «Бир ғунча очилгунгача», 1958). У туркнй ва форсий тилда езилган шарқ шеъриятининг билимдонларидан ва замонавғги адабий ҳаётнинт фаол кузатувчиларидан бири сифатида Навонй, Атоий. Машраб, Мукимпй, Муҳии. Фурқаг, •Ажзий Хўқандий. Васллй, Агнпгй. Ойбек. Ғайратий, Ҳ. Олимжон, С.Аб-дулла сингари ўзбек шоир ва ёзувчилари, қардош халқлар адабиётининг Нн-зомий, Жомий, Пушкин, Лермон тов, Гоголь, Шевченко, Маяковский, Абай, Тўғалоқ Мўлда, Абдулла Тўқаи, Лоҳутий ва б. машҳур намояндалари тўғрисида кўплаб алабийтанқидий мақолалар ёзган. Шунингдек, Ғ.Ғ. «Кул-гичилик гўғрисида», «Юмор ва сати-ра», «Фольклорни ўрганайлпк» снгггари мақолалар ҳам ёзиб. ҳлжвий алабиётнинг жанр хусуеиятларнга доир қарашларини ўртага ташлаган, ўзбек халқининг бой оғзаки ижолини ўрганипг масалаларига жамоатчилик эътггбори-ии қаратган.

Ғ.Ғ.нинг адабий меросида бадиий таржима катта ўрин тутади. У юқорида тилга олинган таржима асарларидан ташқари, У.Шекспирнинг «Отел-ло». «Қирол Лир» трагедиялари. Ўрдубодийнинг «Беш сўмдик келин», Н.Ҳикматнинг «Бир севги аф-сонаси» пьесалари, М. Козимийнинг «Қўрқинчли Теҳрон» романи, шунингдек, Пушкин. Лермонтов, Некрасов ва Т.Шевченко асарларини ўзбек тилига таржима қилган.

Тошкентдаги метро бекатларггдан бири. маданият ва истироҳат боғи (2003 й.да ушбу боғда унга ҳайкал ўрнатилди. ҳайкалтарош Ж.Миртожнев). наш-риёгматбаа ижоднй уйи. Қўқон адабиёт музейи. гулистон давлат ун-тгг Ғ.Ғ. номи билан аталади. «Шум бола». «Нетай». «Менинг ўгригина болам». «Афанди ўлмайдиган бўллгг» асардари асоеида театр спектакллари ва кино-фильмлар яратилган. 2003 й.да шоир туғилган куннинг 100 йиллиги кенг ни-шонланди. Вас|)отидан сўнт «Буюк хизматлари учун» ордегги билан мукофотданган (2000).

Ас: Мукаммал асар гар тўплами (12 ж.лн). 1 — 10-ж.лар. Т. Сайланма. Т.. 2003.

Ад.: Мамажонов С. Шоир ва замонавийлик. Мамажонов С. Ғафур Ғулом прозаси; Т. Ғафур Ғуломнинг лирик полиялаги мах.орати. Т. 1966: М а -мажоиов С. Услуб жилолари. Т.. 1972: АкбаровА.. Гсфур Гулам, Г.. 1975: кар и м о в Н.. Ғафуп Ғулом поэзияси. Т.. 2003: Назаров Б.. Ғафур Ғулом олами. Т.. 2003: Ғафуп Ғулом ^амонлошлари хотпраспда. «I.. 2003; Сафаров ().. Замонлошлар гонгинингчароқдарн. Ғ>\хоро. 2003: Ғафур Ғулом Лндижонла, Аплкжон. 2003.

Наим Каримов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.