Galaktik tumanliklar
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 48-b. — ziyouz.com
Galaktik tumanliklar - Galaktika tarkibiga kiradigan gaz, çang yoki gaz-çang bulutlari. Şakliga qarab, diffuz, planetar, öta yangi yulduzlarning portlaşi qoddiqlari va b. xillarga bölinadi. Diffuz tumanliklar Galaktika umumiy gazçang qatlamining bir qismi. Emission, nurlanuvçi (nur qaytaruvçi) va qora (xira) G.t. farq qilinadi. Emission G.t. bir yoki bir neça qöşni qaynoq yulduzlarning ultrabinafşa nurlanişi (lyuminessensiya) ta'sirida porlab körinadi. Bundam G.t. t-rasi 800 K, ziçligi 10»23—10-21 g/sm3, massasi — birdan bir neça ön Quyoş massasi (Ms)ra teng. Nurlanuvçi G.t.ning nurlanişi qaynoqligi pastroq qöşni yulduzlarning yoruğlik soçişi b-n boğliq. Qora (xira) G.t. Somon yöli yoki nurlanuvçi G.t. fonida körinadi. Qora tumanlik b-n nurlanuvçi tumanlik orasidagi farq şuki, qora tumanlik yaqinida yoritilgan yulduzlar bölmaydi. Qora tumanlik t-rasi 5—50 K, ziçligi 102—104 mol/sm3, massasi — 103— 104 Mv. Ba'zan bu uç tur tumanliklar birgalikda uçraydi. Planetar G.t. halqasimon yoki amorf tumanlik bölib, markazida özak (t-rasi 50—100 ming K bölgan yulduz) joylaşgan. Ana şu özak tumanlikning lyuminessent nurlanişiga sabab böladi. Ularning t-rasi 10—20 ming K, ziçligi har sm3 da mingdan önlarça ming atomgaça, massasi 0,1 Me çamasida. Bu tumanliklar va ularning özaklari kizil gigantlarning evolyutsiyasi jarayenida hosil böladi. Öta yangi yulduzlarning portlaşi qoldiqpari ingiçka tolasimon emission tumanliklar bölib, öta yangi yulduzning portlaşi natijasida vujudga keladi. Bu tumanliklar sinxrotron radionurlaniş va issiqlik spektrli mayin rentgen nurlaniş manbai hisoblanadi. Tumanlik içida ba'zan pulsar, ya'ni portlagan yulduz qoldiği kuzatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГАЛАКТИК ТУМАНЛИКЛАР - Галактика таркибига кирадиган газ, чанг ёки газ-чанг булутлари. Шаклига қараб, диффуз, планетар, ўта янги юлдузларнинг портлаши қоддиқлари ва б. хилларга бўлинади. Диффуз туманликлар Галактика умумий газчанг қатламининг бир қисми. Эмиссион, нурланувчи (нур қайтарувчи) ва қора (хира) Г.т. фарқ қилинади. Эмиссион Г.т. бир ёки бир неча қўшни қайноқ юлдузларнинг ультрабинафша нурланиши (люминесценция) таъсирида порлаб кўринади. Бундам Г.т. т-раси 800 К, зичлиги 10»23—10-21 г/см3, массаси — бирдан бир неча ўн Қуёш массаси (Ms)ra тенг. Нурланувчи Г.т.нинг нурланиши қайноқлиги пастроқ қўшни юлдузларнинг ёруғлик сочиши б-н боғлиқ. Қора (хира) Г.т. Сомон йўли ёки нурланувчи Г.т. фонида кўринади. Қора туманлик б-н нурланувчи туманлик орасидаги фарқ шуки, қора туманлик яқинида ёритилган юлдузлар бўлмайди. Қора туманлик т-раси 5—50 К, зичлиги 102—104 мол/см3, массаси — 103— 104 Мв. Баъзан бу уч тур туманликлар биргаликда учрайди. Планетар Г.т. ҳалқасимон ёки аморф туманлик бўлиб, марказида ўзак (т-раси 50—100 минг К бўлган юлдуз) жойлашган. Ана шу ўзак туманликнинг люминесцент нурланишига сабаб бўлади. Уларнинг т-раси 10—20 минг К, зичлиги ҳар см3 да мингдан ўнларча минг атомгача, массаси 0,1 Ме чамасида. Бу туманликлар ва уларнинг ўзаклари кизил гигантларнинг эволюцияси жараенида ҳосил бўлади. Ўта янги юлдузларнинг портлаши қолдиқпари ингичка толасимон эмиссион туманликлар бўлиб, ўта янги юлдузнинг портлаши натижасида вужудга келади. Бу туманликлар синхротрон радионурланиш ва иссиқлик спектрли майин рентген нурланиш манбаи ҳисобланади. Туманлик ичида баъзан пульсар, яъни портлаган юлдуз қолдиғи кузатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.