Galaktika
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 48–50-b. — ziyouz.com
Galaktika (yun. Galaktikos — sutli, sutsimon) — umumiy özaro tortişiş kuçi b-n boğlangan hamda Quyoşni ham öz içiga olgan 200 mlrd.dan ortiq yulduzning ulkan gravitatsion sistemasi. G.da yulduzlardan taşqari yulduzlararo muhit — gaz, çang va turli mayda kosmik zarralar ham bor. Umumiy körinişi jihatidan maşhur Andromeda tumanligi b-n deyarli bir xil, ölçami jihatdan esa undan sezilarli farq qiladi. Diametri taxm. 30 ming parsek (pk); 1 pk=206264,8 astronomik birlik (a.b.)=3,2615 yoruğlik yili (yo.y.)=30,856- 1015 m; umumiy massasi taxm. 2-1041 kg (10y ta Quyoş massasiga teng). Quyoşga yaqin atrofda ziçligi ~4-10»21 kg/m3. G.ning özbek tilidagi nomi Somon yöli, çunki qadimdan yulduzlar ma'lum bir tekislikka (G. ek-vatoriga) nisbatan ziç joylaşib olganligi kuzatilgan bölib, ota-bobolarimiz uni arava ketidan tökilib borgan somondan hosil bölgan yölga, yunonlar esa yerga tökilgan sutga öxşatganlar. Yunon faylasufi Demokrit Somon yöli son-sanoqsiz yulduzlardan iborat deb taxmin qilgan edi. Şunday ekanligini birinçi bölib G. Galiley isbotladi (1610). Ingliz astronomi V. Gerşel 18-a.da G.ni izçil örgana boşladi. Keyinçalik uni jahondagi köp olimlar örganişdi va G.ning yangi-yangi qirralarini aniqlaşdi. Özbekistonda G.ga doir masalalar asosan Özbekiston FA Astronomiya in-tida va Özbekiston Milliy un-ti astronomiya kafedrasida örganiladi. G. massasining 97% ini yulduzlar taşkil etadi. Somon yöli markazi G. özagida bölib, G. uning atrofida differensial tarzda aylaniş xususiyatiga ega. G. aylaniş öqi Somon yöli tekisligiga perpendikulyar bölib, uning şim. qugbi Veronika soçlari yulduz turkumi yönalişida, jan. qutbi esa Hay-kaltaroş yulduz turkumida joylaşgan. G. özagidan Quyoşgaça bölgan masofa 32,6 ming yo. y.=30,85610»m ga teng. Quyoş sistemasi Somon yöli markazi atrofida 250 km/ sek tezlik b-n hara-kat qilib, 230 mln. yil içida bir marta töla aylanib çikddi. Quyoş sistemasi G.ning ekvatorial tekisligidan atigi 66,22-1013 km ga teng masofada yotadi. Bu masofa G.miz örtaça qalinligidan taxm. 150 marta kiçik. G.ning optik diapazonda körinadigan qismiga yon tomondan qaralganda u çözinçoq, yupqa linza şakliga ega. Uning diametri böyiça joylaşgan asosiy massa Somon yölini taşkil qiladi. G. tuzilişiga doyr tadqiqotlar elektromagnit nurlaniş spektrining barça diapazonlarida olib boriladi. G.mizda infraqizil nurlar, rentgen nurlari va hatto gamma-nurlar manbalari topildi. G. tarkibi, massasi va b. parametrlari böyiça u turliça alohida komponentlar — özak, disk, balj, galo va tojdan iborat ekan. Geometrik va kinematik jihatlaridan disk va galo bir-biridan keskin farq qiladi. Diskning yoşi galo yoşidan kamida 2 marta kiçik. Yulduzlarning fizik xarakteristikalari nuqtai nazaridan va tarkibi jihatidan esa G. asosan ikkita taşkil etuvçi töplamlarga bölinadi. I tur yulduz töplamiga eng yoş, qaynoq yudduzlar, öta gigantlar, uzun davrli sefeidalar, yangi va öta yangi yulduzlar, gaz-çang moddalari hamda yulduzlarning tarqoqsimon tödalari kiradi. Bu töplam obyektlari faqat Somon yölida, uning simmetriya tekisligi va yaqin atrofida . joylaşib, G.ning boşqa joylarida, xususan, özak yoki galo kismlarida umuman kuzatilmaydi. Ularni tekislik taşkil etuvçi qism obyektlari ham deyiladi. I tur töplamidagi yudduzlar Somon yöli tekisligida spiralsimon tarmoqlar çizib joylaşgan. Aynan şu sababli bizning G. spiral galaktika-lar sinfiga kiradi. II tur yulduz töplamiga qisqa davrli sefeidalar, subkarlik, qizil gigant kabi yulduzlar hamda yulduzlarning şarsimon tödalari kiradi. Ular, asosan, G.ning sfera taşkil etuvçi qismidan joy olgan. Bu töplamdagi yulduzlarning G. simmetriya tekisligiga nisbatan tezliklar dispersiyasi qiymati I tur töplamdagi yulduzlarnikidan ança katta. Buning sababi G.miz kelib çiqişi va evolyutsiyasi b-n boğliq. II tur obyektlari bor yerda I tur töplamidan birorta obyekt kuzatilmaydi va, aksinça, II tur obyektlari tekislik taşkil etuvçi qismida körinmaydi. Uşbu dalil G.miz sferik şakldagi gazeimon ulkan bulutning gravitatsion sikilişi natijasida paydo bölganligini, hozirgi tuzilişi esa avval sfera taşkil etuvçi qism yulduzlari vujudga kelganligini körsatadi. G. markazi Qavs yulduzlar turkumida joylaşgan. U köproq çangdan iborat qalin qatlam b-n öralgan. G. markazining yorqinligi 1042 erg/s. Özak, asosan, qizil gigantlar, quyi spektral sinflarning mitti yudduzlaridan iborat. G.miz özagi va Somon yöli qismi bir qaraşda tinç, sokin bölib körinadi. Aslida esa ularda tinimsiz va jöşqin keçayotgan turli fizik jarayonlar, jumladan, yulduzlar portlaşi, gaz oqimi uzluksiz ajralib turişi yoki murakkab töqnaşuvlari, yulduzlar kollapega uçraş holatlari, pulsar va qora öralarning vujudga kelişi hodisalari kuzatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГАЛАКТИКА (юн. Galaktikos — сутли, сутсимон) — умумий ўзаро тортишиш кучи б-н боғланган ҳамда Қуёшни ҳам ўз ичига олган 200 млрд.дан ортиқ юлдузнинг улкан гравитацион системаси. Г.да юлдузлардан ташқари юлдузлараро муҳит — газ, чанг ва турли майда космик зарралар ҳам бор. Умумий кўриниши жиҳатидан машҳур Андромеда туманлиги б-н деярли бир хил, ўлчами жиҳатдан эса ундан сезиларли фарқ қилади. Диаметри тахм. 30 минг парсек (пк); 1 пк=206264,8 астрономик бирлик (а.б.)=3,2615 ёруғлик йили (ё.й.)=30,856- 1015 м; умумий массаси тахм. 2-1041 кг (10й та Қуёш массасига тенг). Қуёшга яқин атрофда зичлиги ~4-10»21 кг/м3. Г.нинг ўзбек тилидаги номи Сомон йўли, чунки қадимдан юлдузлар маълум бир текисликка (Г. эк-ваторига) нисбатан зич жойлашиб олганлиги кузатилган бўлиб, ота-боболаримиз уни арава кетидан тўкилиб борган сомондан ҳосил бўлган йўлга, юнонлар эса ерга тўкилган сутга ўхшатганлар. Юнон файласуфи Демокрит Сомон йўли сон-саноқсиз юлдузлардан иборат деб тахмин қилган эди. Шундай эканлигини биринчи бўлиб Г. Галилей исботлади (1610). Инглиз астрономи В. Гершель 18-а.да Г.ни изчил ўргана бошлади. Кейинчалик уни жаҳондаги кўп олимлар ўрганишди ва Г.нинг янги-янги қирраларини аниқлашди. Ўзбекистонда Г.га доир масалалар асосан Ўзбекистон ФА Астрономия ин-тида ва Ўзбекистон Миллий ун-ти астрономия кафедрасида ўрганилади. Г. массасининг 97% ини юлдузлар ташкил этади. Сомон йўли маркази Г. ўзагида бўлиб, Г. унинг атрофида дифференциал тарзда айланиш хусусиятига эга. Г. айланиш ўқи Сомон йўли текислигига перпендикуляр бўлиб, унинг шим. қугби Вероника сочлари юлдуз туркуми йўналишида, жан. қутби эса Ҳай-калтарош юлдуз туркумида жойлашган. Г. ўзагидан Қуёшгача бўлган масофа 32,6 минг ё. й.=30,85610»м га тенг. Қуёш системаси Сомон йўли маркази атрофида 250 км/ сек тезлик б-н ҳара-кат қилиб, 230 млн. йил ичида бир марта тўла айланиб чикдди. Қуёш системаси Г.нинг экваториал текислигидан атиги 66,22-1013 км га тенг масофада ётади. Бу масофа Г.миз ўртача қалинлигидан тахм. 150 марта кичик. Г.нинг оптик диапазонда кўринадиган қисмига ён томондан қаралганда у чўзинчоқ, юпқа линза шаклига эга. Унинг диаметри бўйича жойлашган асосий масса Сомон йўлини ташкил қилади. Г. тузилишига дойр тадқиқотлар электромагнит нурланиш спектрининг барча диапазонларида олиб борилади. Г.мизда инфрақизил нурлар, рентген нурлари ва ҳатто гамма-нурлар манбалари топилди. Г. таркиби, массаси ва б. параметрлари бўйича у турлича алоҳида компонентлар — ўзак, диск, балж, гало ва тождан иборат экан. Геометрик ва кинематик жиҳатларидан диск ва гало бир-биридан кескин фарқ қилади. Дискнинг ёши гало ёшидан камида 2 марта кичик. Юлдузларнинг физик характеристикалари нуқтаи назаридан ва таркиби жиҳатидан эса Г. асосан иккита ташкил этувчи тўпламларга бўлинади. I тур юлдуз тўпламига энг ёш, қайноқ юддузлар, ўта гигантлар, узун даврли цефеидалар, янги ва ўта янги юлдузлар, газ-чанг моддалари ҳамда юлдузларнинг тарқоқсимон тўдалари киради. Бу тўплам объектлари фақат Сомон йўлида, унинг симметрия текислиги ва яқин атрофида . жойлашиб, Г.нинг бошқа жойларида, хусусан, ўзак ёки гало кисмларида умуман кузатилмайди. Уларни текислик ташкил этувчи қисм объектлари ҳам дейилади. I тур тўпламидаги юддузлар Сомон йўли текислигида спиралсимон тармоқлар чизиб жойлашган. Айнан шу сабабли бизнинг Г. спирал галактика-лар синфига киради. II тур юлдуз тўпламига қисқа даврли цефеидалар, субкарлик, қизил гигант каби юлдузлар ҳамда юлдузларнинг шарсимон тўдалари киради. Улар, асосан, Г.нинг сфера ташкил этувчи қисмидан жой олган. Бу тўпламдаги юлдузларнинг Г. симметрия текислигига нисбатан тезликлар дисперсияси қиймати I тур тўпламдаги юлдузларникидан анча катта. Бунинг сабаби Г.миз келиб чиқиши ва эволюцияси б-н боғлиқ. II тур объектлари бор ерда I тур тўпламидан бирорта объект кузатилмайди ва, аксинча, II тур объектлари текислик ташкил этувчи қисмида кўринмайди. Ушбу далил Г.миз сферик шаклдаги газеимон улкан булутнинг гравитацион сикилиши натижасида пайдо бўлганлигини, ҳозирги тузилиши эса аввал сфера ташкил этувчи қисм юлдузлари вужудга келганлигини кўрсатади. Г. маркази Қавс юлдузлар туркумида жойлашган. У кўпроқ чангдан иборат қалин қатлам б-н ўралган. Г. марказининг ёрқинлиги 1042 эрг/с. Ўзак, асосан, қизил гигантлар, қуйи спектрал синфларнинг митти юддузларидан иборат. Г.миз ўзаги ва Сомон йўли қисми бир қарашда тинч, сокин бўлиб кўринади. Аслида эса уларда тинимсиз ва жўшқин кечаётган турли физик жараёнлар, жумладан, юлдузлар портлаши, газ оқими узлуксиз ажралиб туриши ёки мураккаб тўқнашувлари, юлдузлар коллапега учраш ҳолатлари, пульсар ва қора ўраларнинг вужудга келиши ҳодисалари кузатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.