Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Galliy

    Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 59-b. — ziyouz.com

    Galliy (Gallium), Ga — Mendeleyev davriy sistemasining III guruhiga mansub kimyoviy element; tartib raqami 31; at.m. 69,72; barqaror izotoplari: Ga«»(61,2%) va Ga71(38,8%). Sun'iy radioaktiv izotoplaridan Ga72 (yarim yemiriliş davri 14,2 soat) radioaktiv indikator sifatida qöllaniladi. G.ni 1875 y.da fransuz kimyogari Lekok de-Buabodran kaşf etgan va Fransiyaning lotinça nomi b-n «galliy» deb atagan. G. kumuş kabi oqiş-kulrang metall. Tabiatda nodir minerallar: zengeit Ga(OH)3 gallit CuGaS2 va b. holida uçraydi. G. Yer pöstloğida oğirlik jihatidan 1,8-10-3%, dengiz va okean suvlarida 3-1O»5% ni taşkil qiladi.Atom radiusi 0,139 nm-. Qattiq G.ning ziçligi 5,904 g/sm3 (20° da), suyuqlaniş t-rasi 29,5°; qay-naş t-rasi 2205°. G. kimyoviy xossalari jihatidan alyuminiyga juda öxşaydi, havoda keyingi oksidlanişdan himoyalovçi oksid parda b-n qoplanadi. Bosim ostida qizdirilganda G. suv b-n birikib gidroksid hosil qiladi. Galliy gidroksid Ga(OH)3 amfoter. G. oddiy şaroitda mineral kislotalar b-n ta'sirlanib tuzlar, işqor eritmalari yoki işqoriy metallar karbonatlari b-n reaksiyaga kirişib gid-roksogallatlar beradi. Xona t-rasida xlor va ftor b-n, brom b-n esa —35° dayoq (20° da — alangalaniş b-n), qizdirilganda yod b-n reaksiyaga kirişadi. Vodorod, azot, uglerod, kremniy va bor b-n birikmalar hosil qilmaydi. G. köpgina metallar b-n gallidlar hosil qiladi. Ulardan ahamiyatlilari NbGa va Y3Ga dir. G. margimuş, fosfor, surma b-n birikib, tegişli galliy arsenid, galliy fosfid, galliy antimonid, oltingugurt, selen va tellur b-n 600—1100° da xalkogenidlar hosil qiladi. Ga2S3 — oq (ziçligi 3,650 g/sm3), oç sariq (3,74 g/sm3) yoki töq sariq kristall modda. Suyuklaniş t-rasi 1125°. Ga2S2 — sariq rangli kristall modda, suyuklaniş t-rasi 1015°; ziçligi 3,75 g/sm3. Ga2Se2— töq qizil kristall modda. Suyuqlaniş t-rasi 960°, ziçligi 5,03 g/sm3; yarimötkazgiç sifatida qöllaniladi. Ga2Te3— qora rangli kristall modda. Suyuqlaniş t-rasi 810°; ziçligi 5,582 g/sm3. G. va uning birikmalariga 1050—1200° da ammiak ta'sir ettirib galliy nitrid GaN olinadi. Uning suyuklaniş t-rasi -1700°; ziçligi 6,1 g/sm3; radiotexnikada, dielektrik qoplamalar tayyorlaşda va istiqbolli lazer material sifatida qöllaniladi. G., asosan, alyuminiy va rux xom aşyolarini qayta işlaşda hosil böladigan çiqindilardan olinadi. G. yuqori t-ralarni ölçaydigan termometrlar, yarimötkazgiçlar, maxsus optik şişalar tayyorlaşda işlatiladi. Rustam Ma'rupov.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ГАЛЛИЙ (Gallium), Ga — Менделеев даврий системасининг III гуруҳига мансуб кимёвий элемент; тартиб рақами 31; ат.м. 69,72; барқарор изотоплари: Ga«»(61,2%) ва Ga71(38,8%). Сунъий радиоактив изотопларидан Ga72 (ярим емирилиш даври 14,2 соат) радиоактив индикатор сифатида қўлланилади. Г.ни 1875 й.да француз кимёгари Лекок де-Буабодран кашф этган ва Франциянинг лотинча номи б-н «галлий» деб атаган. Г. кумуш каби оқиш-кулранг металл. Табиатда нодир минераллар: зенгеит Ga(OH)3 галлит CuGaS2 ва б. ҳолида учрайди. Г. Ер пўстлоғида оғирлик жиҳатидан 1,8-10-3%, денгиз ва океан сувларида 3-1О»5% ни ташкил қилади.Атом радиуси 0,139 нм-. Қаттиқ Г.нинг зичлиги 5,904 г/см3 (20° да), суюқланиш т-раси 29,5°; қай-наш т-раси 2205°. Г. кимёвий хоссалари жиҳатидан алюминийга жуда ўхшайди, ҳавода кейинги оксидланишдан ҳимояловчи оксид парда б-н қопланади. Босим остида қиздирилганда Г. сув б-н бирикиб гидроксид ҳосил қилади. Галлий гидроксид Ga(OH)3 амфотер. Г. оддий шароитда минерал кислоталар б-н таъсирланиб тузлар, ишқор эритмалари ёки ишқорий металлар карбонатлари б-н реакцияга киришиб гид-роксогаллатлар беради. Хона т-расида хлор ва фтор б-н, бром б-н эса —35° даёқ (20° да — алангаланиш б-н), қиздирилганда йод б-н реакцияга киришади. Водород, азот, углерод, кремний ва бор б-н бирикмалар ҳосил қилмайди. Г. кўпгина металлар б-н галлидлар ҳосил қилади. Улардан аҳамиятлилари NbGa ва Y3Ga дир. Г. маргимуш, фосфор, сурма б-н бирикиб, тегишли галлий арсенид, галлий фосфид, галлий антимонид, олтингугурт, селен ва теллур б-н 600—1100° да халькогенидлар ҳосил қилади. Ga2S3 — оқ (зичлиги 3,650 г/см3), оч сариқ (3,74 г/см3) ёки тўқ сариқ кристалл модда. Суюкланиш т-раси 1125°. Ga2S2 — сариқ рангли кристалл модда, суюкланиш т-раси 1015°; зичлиги 3,75 г/см3. Ga2Se2— тўқ қизил кристалл модда. Суюқланиш т-раси 960°, зичлиги 5,03 г/см3; яримўтказгич сифатида қўлланилади. Ga2Te3— қора рангли кристалл модда. Суюқланиш т-раси 810°; зичлиги 5,582 г/см3. Г. ва унинг бирикмаларига 1050—1200° да аммиак таъсир эттириб галлий нитрид GaN олинади. Унинг суюкланиш т-раси -1700°; зичлиги 6,1 г/см3; радиотехникада, диэлектрик қопламалар тайёрлашда ва истиқболли лазер материал сифатида қўлланилади. Г., асосан, алюминий ва рух хом ашёларини қайта ишлашда ҳосил бўладиган чиқиндилардан олинади. Г. юқори т-раларни ўлчайдиган термометрлар, яримўтказгичлар, махсус оптик шишалар тайёрлашда ишлатилади. Рустам Маърупов.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.