Galogenlar
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 62-b. — ziyouz.com
Galogenlar (yun. hals — tuz va genes — tuğiliş), galoidlar — Mendeleyev davriy sistemasi VII guruhining asosiy guruhçasiga mansub kimyoviy elementlar (ftor F, xlor C1, brom Vg, yod J va astat At). G. metallar b-n birikib tuz hosil qiladi (mas, oş tuzi NaCl). G.ning sirtki elektron qavatida 7 ta elektron bor. G. metallar b-n birikkanida ularning bir elektronini tortib olib, qaytariladi. (q. Oksidlaniş-qaytariliş reaksiyasi). G. reaksiyaga kirişuvçan bölib, köpgina kimyoviy elementlar b-n bevosita birikadi. G. metallar va metallmaslar b-n birikib galogenidlar, kislorod b-n oksidlar (ftordan taşqari) hosil qiladi. G.ning atom radiusi ortişi b-n kimyoviy faolligi ftordan yodga tomon kamayib boradi. Oddiy şaroitda ftor va xlor gaz, brom suyuqlik, yod va astat qattiq moddalardir. Astat — radioaktiv element. G. molekulasi ikki atomli. Barça G. (ftordan taşqari) suvda eruvçan. Brom b-n yod trixloretan, etanol va b. erituvçilarda yaxşi eriydi. G. (astatdan taşqari) tabiatda keng tarqalgan; köpgina minerallar tarkibiga kiradi. Dengiz suvlari tarkibida böladi; erkin holda uçramaydi. Kimyoviy xossalari jihatidan G.ga öxşaş bölgan ditsian (CN)2, dioksotsian (CON)2, ditiotsian (SCN)2 psevdogalogenlar, tarkibida CN, CON, SCN guruhlari bor metallar tuzlari psevdogalogenidlar deb ataladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГАЛОГЕНЛАР (юн. hals — туз ва genes — туғилиш), галоидлар — Менделеев даврий системаси VII гуруҳининг асосий гуруҳчасига мансуб кимёвий элементлар (фтор F, хлор С1, бром Вг, йод J ва астат At). Г. металлар б-н бирикиб туз ҳосил қилади (мас, ош тузи NaCl). Г.нинг сиртки электрон қаватида 7 та электрон бор. Г. металлар б-н бирикканида уларнинг бир электронини тортиб олиб, қайтарилади. (қ. Оксидланиш-қайтарилиш реакцияси). Г. реакцияга киришувчан бўлиб, кўпгина кимёвий элементлар б-н бевосита бирикади. Г. металлар ва металлмаслар б-н бирикиб галогенидлар, кислород б-н оксидлар (фтордан ташқари) ҳосил қилади. Г.нинг атом радиуси ортиши б-н кимёвий фаоллиги фтордан йодга томон камайиб боради. Оддий шароитда фтор ва хлор газ, бром суюқлик, йод ва астат қаттиқ моддалардир. Астат — радиоактив элемент. Г. молекуласи икки атомли. Барча Г. (фтордан ташқари) сувда эрувчан. Бром б-н йод трихлорэтан, этанол ва б. эритувчиларда яхши эрийди. Г. (астатдан ташқари) табиатда кенг тарқалган; кўпгина минераллар таркибига киради. Денгиз сувлари таркибида бўлади; эркин ҳолда учрамайди. Кимёвий хоссалари жиҳатидан Г.га ўхшаш бўлган дициан (CN)2, диоксоциан (CON)2, дитиоциан (SCN)2 псевдогалогенлар, таркибида CN, CON, SCN гуруҳлари бор металлар тузлари псевдогалогенидлар деб аталади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.