Galvanometr
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 65–66-b. — ziyouz.com
Galvanometr (galvano... va ...metr) — juda kiçik tok, kuçlaniş va elektr mikdorini ölçaydigan asbob. Işi elektr toki maydoni b-n magnit maidonining özaro ta'siriga asoslangan. Işlaş tarziga köra, magnitoelektrik, elektromagnit, elektrodinamik va termoelektrik; tok turiga qarab, özgarmas va özgaruvçan tok G.lariga bölinadi. Özgarmas tok G.lari, asosan, magnitoelektr sistemasida böladi. G.larning xilma-xil konstruksiyalari içida özgarmas tok zanjirlari uçun qözğaluvçan ramkali va özgaruvçan tok zanjirlari uçun tebranuvçan magnitli turlari keng tarqalgan. Özgaruvçan tok G.lari barça sistemalarda işlab çiqariladi. G.lar milli va közguli bölişi mumkin. Milli G.larda şkala bölimlari qiymatini mili körsatadi. Közguli G.ning qözğaluvçi qismiga kiçkina közgu mahkamlab qöyiladi. Közgudan qaytgan nur şkalaga tuşib, ölçanayotgan elektr toki yoki kuçlaniş qiymatini körsatadi. G. asosan ikki juft qözğalmas ğaltak, magnitlar sistemasi va közgudan iborat. Ölçanayotgan tok ğaltaklar çulğamidan ötayotganida mil magnit tok kuçiga yaraşa oğadi. Közgu bu oğişni kuzatib turişga imkon beradi. Qözğalmas magnitli G.da esa ğaltak qözğaladi. Boşqa turdagi (ballistik, vibratsion, termogalvanometr) G.lar bir-biridan tuzilişi, ayniqsa sxemotexnikasi b-n farqlanadi. G.ning asosiy körsatkiçi — uning sezgirligi. Mac, özgarmas tok G.lari 5-10»11 A tok kuçini: 5-10-» V kuçlanişni sezadi. Keyingi yillarda integral mikrosxemali asboblar, ayniqsa, öta aniq va sezgir raqamli elektr ölçov asboblari, şu jumladan, öta sezgir G.lar işlab çikarilmokda. Ularning sezgirlik darajasi nihoyatda yuqori bölganligi uçun tibbiyotda, fiziologik tadqiqotlar ötkazişda va köplab texnologik jarayonlarda, texnikaning turli sohalarida keng işlatilmoqda.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГАЛЬВАНОМЕТР (гальвано... ва ...метр) — жуда кичик ток, кучланиш ва электр микдорини ўлчайдиган асбоб. Иши электр токи майдони б-н магнит маидонининг ўзаро таъсирига асосланган. Ишлаш тарзига кўра, магнитоэлектрик, электромагнит, электродинамик ва термоэлектрик; ток турига қараб, ўзгармас ва ўзгарувчан ток Г.ларига бўлинади. Ўзгармас ток Г.лари, асосан, магнитоэлектр системасида бўлади. Г.ларнинг хилма-хил конструкциялари ичида ўзгармас ток занжирлари учун қўзғалувчан рамкали ва ўзгарувчан ток занжирлари учун тебранувчан магнитли турлари кенг тарқалган. Ўзгарувчан ток Г.лари барча системаларда ишлаб чиқарилади. Г.лар милли ва кўзгули бўлиши мумкин. Милли Г.ларда шкала бўлимлари қийматини мили кўрсатади. Кўзгули Г.нинг қўзғалувчи қисмига кичкина кўзгу маҳкамлаб қўйилади. Кўзгудан қайтган нур шкалага тушиб, ўлчанаётган электр токи ёки кучланиш қийматини кўрсатади. Г. асосан икки жуфт қўзғалмас ғалтак, магнитлар системаси ва кўзгудан иборат. Ўлчанаётган ток ғалтаклар чулғамидан ўтаётганида мил магнит ток кучига яраша оғади. Кўзгу бу оғишни кузатиб туришга имкон беради. Қўзғалмас магнитли Г.да эса ғалтак қўзғалади. Бошқа турдаги (баллистик, вибрацион, термогальванометр) Г.лар бир-биридан тузилиши, айниқса схемотехникаси б-н фарқланади. Г.нинг асосий кўрсаткичи — унинг сезгирлиги. Mac, ўзгармас ток Г.лари 5-10»11 А ток кучини: 5-10-» В кучланишни сезади. Кейинги йилларда интеграл микросхемали асбоблар, айниқса, ўта аниқ ва сезгир рақамли электр ўлчов асбоблари, шу жумладан, ўта сезгир Г.лар ишлаб чикарилмокда. Уларнинг сезгирлик даражаси ниҳоятда юқори бўлганлиги учун тиббиётда, физиологик тадқиқотлар ўтказишда ва кўплаб технологик жараёнларда, техниканинг турли соҳаларида кенг ишлатилмоқда.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.