Gambiya
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 69–70-b. — ziyouz.com
Gambiya (Gambia), Gambiya Respublikasi (Republic of Gambia) — Ğarbiy Afrikadagi davlat. Ğarbda Atlantika okeani b-n tutaş. Mayd. 11,3 ming km2. Aholisi 1,24 mln. kişi (1997). Poytaxti — Banjul ş. Ma'muriy ji-hatdan 6 viloyatga bölinadi. Davlat tuzumi. G.—respublika. Britaniya Hamdöstligi tarkibiga kiradi. Amaldagi konstitutsiyasi 1996 y. 8 avg. dagi referendumda ma'qullangan. Davlat boşliği — prezident. U yalpi yaşirin ovoz beriş yöli b-n saylanadi. Qonun çiqaruvçi organ — 49 deputatdan iborat Millim majlis (bir palatali parlament). Ijroiya hokimiyatni prezident va hukumat amalga oşiradi. Tabiati. G. qit'a içkarisiga Gambiya daryosi sohili böylab 350 km kirib boradi. Xududi tekislikdan iborat. Yer osti boyliklari kam, faqat ilmenit koni topilgan. Iqlimi ekvatorial-musson iqlim; yozi (iyun—okt.) seryoğin, qişi (noyab.— may) quruq. Iyulning örtaça t-rasi 27°, fev.da 23°. Mamlakat içkarisida yillik yoğin 750— 1000 mm, sohillarda 1300—1500 mm. Ösimliklari, asosan, akatsiya va baobablar ösadigan tipik savannalardan iborat. G. maydonining 29,2% i örmon, şundan 34 ming ga yer qöriqxonalar b-n band. Maymun, gippopotam, timsoh, parranda va haşarotlar köp. Milliy boği — River-Gambiya. Aholisi. Asosiy aholisi bantu tillarida gaplaşadigan fulbe, volof, diola, manjak; mande tillari guruhiga mansub malinke, solinke va b. Rasmiy til — ingliz tili. Aholining 85% musulmon, qolgani an'anaviy mahalliy dinlarga e'tiqod qiladi; xristianlar (4%) ham bor. Şahar aholisi 21,5%. Eng katta şahri — Banjul. Tarixi. G.ning qad. va örta asrlardagi tarixi kam örganilgan. 13—16-a.larda G. hududi Afrikaning yirik davlati Mali, keyinçalik Songai tarkibida bölgan. Qabila-uruğçilik bosqiçidagi aholi asosan q. x. va hunarmandçilik b-n şuğullangan. 15-a. örtalaridan G. hududiga portugallar, keyinçalik inglizlar kirib kela boşladi. 18-a. ning 60-y.larida Angliya G.ning bir qismini egalladi va uni mustamlakasiga aylantirdi. 19-a.ning 2-yarmida G.ning köp qismi ingliz mustamlakaçilari qöliga ötdi va bu hududda ingliz protektorati örnatildi. Aholi mustamlakaçilarga qarşi şiddatli kuraş olib bordi. 19-a.ning 90-y.larida yirik xalq qözğolonlari böldi. Fodi Kabba rahbarligidagi qözğolon 1901 y.ga kelibgina bostirildi. 20-a.ning 20-y.laridan mamlakatda ozodlik harakati boşlanib ketdi. 1920 y.da G. vakillari Britaniya Ğarbiy Afrikasi Milliy kongressini tuzişda iştirok etdi. Bu kongress Afrika xalqdarining siyosiy huquqdarini kengaytiriş uçun kuraş olib bordi. 2-jahon uruşidan keyin, 1963 y. 4 okt. da G.ga içki özini özi boşqariş huquqi berildi. 1965 y. 18 fev.da mustaqil deb e'lon qilindi. 1970 y. 24 apr.dan G.—respublika. 1965 y.dan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 18 fev.— Mustaqillik kuni (1965). Snyosiy partiyalarn va kasaba uyuşmasi. Vatanparvarlik yönalişi va bunyodkorlik yölidagi ittifoq partiyasi, 1996 y.da tuzilgan; G. xalq partiyasi, 1986 y.da asos solingan; Xalq taraqqiyparvar partiyasi, 1959 y.da tuzilgan; Birlaşgan demokratik partiya, 1996 y.da tuzilgan; Milliy konvent partiyasi, 1975 y.da asos solingan. G. mehnat kongressi kasaba uyuşmasi, 1935 y.da tuzilgan, Jahon kasaba uyuşmalari federatsiyasi va Afrika kasaba uyuşma birligi taşkiloti a'zosi. Xöjaligi. G. — agrar mamlakat. Mustamlakaçilarning uzoq hukmronligi natijasida yer yonğoq yetiştirişga ixtisoslaşgan xöjalik vujudga kelgan. Mustaqillikka erişilgandan keyin turli kooperativlar tuziş rağbatlantirildi, yer yonğoq tozalaş z-dlari davlat ixtiyoriga olindi. Yalpi içki mahsulotda q.x.ning uluşi 23%, sanoatning uluşi 14% ni taşkil etdi. Qişloq xöjaligi — xöjalikning asosiy tarmoği. Mayda dehqon xöjaliklari köpçilikni taşkil etadi. Dehqonçilikda ibtidoiy q.x. qurollari işlatiladi. Haydaladigan yerlar G. hududining 1/5 ini egallaydi. Q. x.da yer yonğoq (1 yilda 100 ming t dan ortiq), şoli, şuningdek tariq, maniok, makkajöxori, oq jöxori, dukkaklilar, banan va sitrus ösimliklari östiriladi. Moyli palma mevalari teriladi. Sabzavotçilik b-n ham şuğullaniladi. Qoramol, qöy, eçki, çöçqa boqiladi. Baliq ovlanadi. Har yili 30 ming t baliq tutiladi. Örmonlarda tropik daraxtlar yoğoçi tayyorlanadi. Sanoati q. x. mahsulotlarini qayta işlaydigan kiçkina korxonalardan iborat. Banjul, Kau-Ur va Kuntaurda yer yonğoq tozalaş, yer yonğoqdan moy oliş z-dlari, objuvoz, taxta tiliş z-dlari, içki kiyimlar va parfyumeriya buyumlari f-kalari, kemasozlik ustaxonalari, poyabzal va töqimaçilik f-kalari, alkogolli va alkogolsiz içimlik z-dlari bor. Hunarmandçilik taraqqiy etgan. Yiliga 67 mln. kVt-soat elektr energiya hosil qilinadi. Asosiy transport arteriyasi — G. daryosi, uning quyiliş joyidan 350 km masofagaça kema qatnaydi. T. y. yöq. Avtomobil yöllarining uz. 2,4 ming km dan ortiq. Asosiy dengiz va dare porti — Banjul. Yundum ş.da xalqaro aeroport bor. G. çetga yer yonğoq va undan olingan mahsulotlar çiqaradi. Çetdan töqimaçilik mahsulotlari, maşina va asbob-uskunalar, oziq-ovqat mahsulotlari, içimlik va tamaki keltiriladi. Taşqi savdodagi mijozlari: Fransiya, Buyuk Britaniya, AQŞ va b. Pul birligi — dalasi. Maorifi, matbuoti va radioeşittirişi. G.da majburiy ta'lim joriy etilmagan; 6 y.lik boşlanğiç maktabda öqiş pulsiz, 6—7 y.lik örta maktabda öqiş pulli. Darslar asosan ingliz tilida olib boriladi. Hunar-texnika va ped. öquv yurtlari xam bor. G.da oliy öquv yurti yöq. Örta maktabni tugatganlarning bir qismi oliy ma'lumot oliş uçun çet elga yuboriladi. G.da «Gambian tayme» («Gambiya vaqti», haftasiga 2 marta çiqadigan gaz., 1981 y.dan), «Gambiya nyus» («Gambiya yangiliklari», haftalik hukumat gaz., 1943 y.dan), «Gambiya onuord» («Gambiya taraqqiyot yölida», haftalik gaz., 1968 y.dan), «Neyşn» («Xalq», haftasiga 2 marta çiqadigan gaz., 1964 y.dan), «Uorker» («Işçi», haftasiga 3 marta çiqadigan gaz.) gaz.lari, «Gambiya autluk» («Gambiya istiqboli», 1922 y.dan oyiga 3 marta çiqadi) byulleteni, «Gambiya megezin» («Gambiya jurnali», har çorakda çiqadi) jur. naşr etiladi. Gambiya daryosi sohilida G. axborot agentligi mavjud. G. radiosi va telekörsatuvi hukumat xizmati bölib, 1962 y.da taşkil etilgan. Xalq san'ati. Çipta, böyra, savat töqiş, ularni rangli qamiş naqşlar b-n bezaş, yoğoç öymakorligi, qayiq va uy-rözğor buyumlari yasaş keng tarqalgan. Haykaltaroşlik va maska (niqob) işlaş (ölgan kişining yuzidan gipsga tuşirilgan tasvir) b-n ham şuğullaniladi. Fil suyagi, metalldan zeb-ziynat buyumlari yasaydilar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГАМБИЯ (Gambia), Гамбия Республикаси (Republic of Gambia) — Ғарбий Африкадаги давлат. Ғарбда Атлантика океани б-н туташ. Майд. 11,3 минг км2. Аҳолиси 1,24 млн. киши (1997). Пойтахти — Банжул ш. Маъмурий жи-ҳатдан 6 вилоятга бўлинади. Давлат тузуми. Г.—республика. Британия Ҳамдўстлиги таркибига киради. Амалдаги конституцияси 1996 й. 8 авг. даги референдумда маъқулланган. Давлат бошлиғи — президент. У ялпи яширин овоз бериш йўли б-н сайланади. Қонун чиқарувчи орган — 49 депутатдан иборат Миллим мажлис (бир палатали парламент). Ижроия ҳокимиятни президент ва ҳукумат амалга оширади. Табиати. Г. қитъа ичкарисига Гамбия дарёси соҳили бўйлаб 350 км кириб боради. Худуди текисликдан иборат. Ер ости бойликлари кам, фақат ильменит кони топилган. Иқлими экваториал-муссон иқлим; ёзи (июнь—окт.) серёғин, қиши (нояб.— май) қуруқ. Июлнинг ўртача т-раси 27°, фев.да 23°. Мамлакат ичкарисида йиллик ёғин 750— 1000 мм, соҳилларда 1300—1500 мм. Ўсимликлари, асосан, акация ва баобаблар ўсадиган типик саванналардан иборат. Г. майдонининг 29,2% и ўрмон, шундан 34 минг га ер қўриқхоналар б-н банд. Маймун, гиппопотам, тимсоҳ, парранда ва ҳашаротлар кўп. Миллий боғи — Ривер-Гамбия. Аҳолиси. Асосий аҳолиси банту тилларида гаплашадиган фульбе, волоф, диола, манжак; манде тиллари гуруҳига мансуб малинке, солинке ва б. Расмий тил — инглиз тили. Аҳолининг 85% мусулмон, қолгани анъанавий маҳаллий динларга эътиқод қилади; христианлар (4%) ҳам бор. Шаҳар аҳолиси 21,5%. Энг катта шаҳри — Банжул. Тарихи. Г.нинг қад. ва ўрта асрлардаги тарихи кам ўрганилган. 13—16-а.ларда Г. ҳудуди Африканинг йирик давлати Мали, кейинчалик Сонгаи таркибида бўлган. Қабила-уруғчилик босқичидаги аҳоли асосан қ. х. ва ҳунармандчилик б-н шуғулланган. 15-а. ўрталаридан Г. ҳудудига португаллар, кейинчалик инглизлар кириб кела бошлади. 18-а. нинг 60-й.ларида Англия Г.нинг бир қисмини эгаллади ва уни мустамлакасига айлантирди. 19-а.нинг 2-ярмида Г.нинг кўп қисми инглиз мустамлакачилари қўлига ўтди ва бу ҳудудда инглиз протекторати ўрнатилди. Аҳоли мустамлакачиларга қарши шиддатли кураш олиб борди. 19-а.нинг 90-й.ларида йирик халқ қўзғолонлари бўлди. Фоди Кабба раҳбарлигидаги қўзғолон 1901 й.га келибгина бостирилди. 20-а.нинг 20-й.ларидан мамлакатда озодлик ҳаракати бошланиб кетди. 1920 й.да Г. вакиллари Британия Ғарбий Африкаси Миллий конгрессини тузишда иштирок этди. Бу конгресс Африка халқдарининг сиёсий ҳуқуқдарини кенгайтириш учун кураш олиб борди. 2-жаҳон урушидан кейин, 1963 й. 4 окт. да Г.га ички ўзини ўзи бошқариш ҳуқуқи берилди. 1965 й. 18 фев.да мустақил деб эълон қилинди. 1970 й. 24 апр.дан Г.—республика. 1965 й.дан БМТ аъзоси. Миллий байрами — 18 фев.— Мустақиллик куни (1965). Снёсий партияларн ва касаба уюшмаси. Ватанпарварлик йўналиши ва бунёдкорлик йўлидаги иттифоқ партияси, 1996 й.да тузилган; Г. халқ партияси, 1986 й.да асос солинган; Халқ тараққийпарвар партияси, 1959 й.да тузилган; Бирлашган демократик партия, 1996 й.да тузилган; Миллий конвент партияси, 1975 й.да асос солинган. Г. меҳнат конгресси касаба уюшмаси, 1935 й.да тузилган, Жаҳон касаба уюшмалари федерацияси ва Африка касаба уюшма бирлиги ташкилоти аъзоси. Хўжалиги. Г. — аграр мамлакат. Мустамлакачиларнинг узоқ ҳукмронлиги натижасида ер ёнғоқ етиштиришга ихтисослашган хўжалик вужудга келган. Мустақилликка эришилгандан кейин турли кооперативлар тузиш рағбатлантирилди, ер ёнғоқ тозалаш з-длари давлат ихтиёрига олинди. Ялпи ички маҳсулотда қ.х.нинг улуши 23%, саноатнинг улуши 14% ни ташкил этди. Қишлоқ хўжалиги — хўжаликнинг асосий тармоғи. Майда деҳқон хўжаликлари кўпчиликни ташкил этади. Деҳқончиликда ибтидоий қ.х. қуроллари ишлатилади. Ҳайдаладиган ерлар Г. ҳудудининг 1/5 ини эгаллайди. Қ. х.да ер ёнғоқ (1 йилда 100 минг т дан ортиқ), шоли, шунингдек тариқ, маниок, маккажўхори, оқ жўхори, дуккаклилар, банан ва цитрус ўсимликлари ўстирилади. Мойли пальма мевалари терилади. Сабзавотчилик б-н ҳам шуғулланилади. Қорамол, қўй, эчки, чўчқа боқилади. Балиқ овланади. Ҳар йили 30 минг т балиқ тутилади. Ўрмонларда тропик дарахтлар ёғочи тайёрланади. Саноати қ. х. маҳсулотларини қайта ишлайдиган кичкина корхоналардан иборат. Банжул, Кау-Ур ва Кунтаурда ер ёнғоқ тозалаш, ер ёнғоқдан мой олиш з-длари, обжувоз, тахта тилиш з-длари, ички кийимлар ва парфюмерия буюмлари ф-калари, кемасозлик устахоналари, пойабзал ва тўқимачилик ф-калари, алкоголли ва алкоголсиз ичимлик з-длари бор. Ҳунармандчилик тараққий этган. Йилига 67 млн. кВт-соат электр энергия ҳосил қилинади. Асосий транспорт артерияси — Г. дарёси, унинг қуйилиш жойидан 350 км масофагача кема қатнайди. Т. й. йўқ. Автомобиль йўлларининг уз. 2,4 минг км дан ортиқ. Асосий денгиз ва даре порти — Банжул. Юндум ш.да халқаро аэропорт бор. Г. четга ер ёнғоқ ва ундан олинган маҳсулотлар чиқаради. Четдан тўқимачилик маҳсулотлари, машина ва асбоб-ускуналар, озиқ-овқат маҳсулотлари, ичимлик ва тамаки келтирилади. Ташқи савдодаги мижозлари: Франция, Буюк Британия, АҚШ ва б. Пул бирлиги — даласи. Маорифи, матбуоти ва радиоэшиттириши. Г.да мажбурий таълим жорий этилмаган; 6 й.лик бошланғич мактабда ўқиш пулсиз, 6—7 й.лик ўрта мактабда ўқиш пулли. Дарслар асосан инглиз тилида олиб борилади. Ҳунар-техника ва пед. ўқув юртлари хам бор. Г.да олий ўқув юрти йўқ. Ўрта мактабни тугатганларнинг бир қисми олий маълумот олиш учун чет элга юборилади. Г.да «Гамбиан тайме» («Гамбия вақти», ҳафтасига 2 марта чиқадиган газ., 1981 й.дан), «Гамбия ньюс» («Гамбия янгиликлари», ҳафталик ҳукумат газ., 1943 й.дан), «Гамбия онуорд» («Гамбия тараққиёт йўлида», ҳафталик газ., 1968 й.дан), «Нейшн» («Халқ», ҳафтасига 2 марта чиқадиган газ., 1964 й.дан), «Уоркер» («Ишчи», ҳафтасига 3 марта чиқадиган газ.) газ.лари, «Гамбия аутлук» («Гамбия истиқболи», 1922 й.дан ойига 3 марта чиқади) бюллетени, «Гамбия мэгэзин» («Гамбия журнали», ҳар чоракда чиқади) жур. нашр этилади. Гамбия дарёси соҳилида Г. ахборот агентлиги мавжуд. Г. радиоси ва телекўрсатуви ҳукумат хизмати бўлиб, 1962 й.да ташкил этилган. Халқ санъати. Чипта, бўйра, сават тўқиш, уларни рангли қамиш нақшлар б-н безаш, ёғоч ўймакорлиги, қайиқ ва уй-рўзғор буюмлари ясаш кенг тарқалган. Ҳайкалтарошлик ва маска (ниқоб) ишлаш (ўлган кишининг юзидан гипсга туширилган тасвир) б-н ҳам шуғулланилади. Фил суяги, металлдан зеб-зийнат буюмлари ясайдилар
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.