Gametogenez
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 71–72-b. — ziyouz.com
Gametogenez (gametalar va ... genez) — jinsiy hujayralar — gametalarning rivojlanişi.Hayvonlarda G. diffuz va lokal böladi. Gametalar diffuz G.da tananing istagan qismida (ğovaktanlilar, ayrim böşliqiçlilar, yassi çuvalçanglar), lokal G.da maxsus jinsiy bezlar — gonadalarda (köpçilik hayvonlarda) hosil böladi. Umurtqali va köpçilik umurtqasiz hayvonlarda gametalar birlamçi jinsiy hujayralar (gonotsitlar)dan vujudga keladi. Gonotsitlar ekto yoki endoderma hisobidan birinçi meyotik bölinişdan söng yoki embriogenezning dastlabki davrlarida hosil böladi. Umurtqali va ayrim umurtqasizlar murtagida sodir böladigan ilk G.da gonotsitlar gonadalar şakllanişi lozim bölgan joydan uzoqroqda paydo böladi va qon, töqima plastlari orqali yoki faol harakatlanib gametalar ixtisoslaşgan joyga köçib ötadi. G. keçroq röy beradigan hayvonlarda (gidralar, lişankalar, qobiklilar) paydo böladigan va ular ixtisoslaşadigan joy özaro moye keladi. Gonotsitlar jinsiy determinatsiya bölganidan söng spermatogenez (uruğ hujayralarning köpayib, ixtisoslaşuvi) va oogenez (tuxum hujayralarning köpayib ixtisoslaşuvi) boşlanadi. Sut emizuvçilarda spermatogenezning ayrim bosqiçlari va umuman barça jarayonlari muddati qat'iy belgilangan bölib, ularning tezligi gormonal omillarga boğliq bölmaydi. Oogenezda esa tuxum hujayralarning yetilişi ança uzoq davom etadi va gormonlar ta'sirida böladi. G.ga ontogenezning ilk bosqiçi sifatida qaraladi. G.ning buzilişi uruğlangan tuxum va bölajak organizmning rivojlanişiga katta ta'sir körsatişi mumkin. G. ösimliklarda megasporagenez va mikrosporagenez deb ataladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГАМЕТОГЕНЕЗ (гаметалар ва ... генез) — жинсий ҳужайралар — гаметаларнинг ривожланиши.Ҳайвонларда Г. диффуз ва локал бўлади. Гаметалар диффуз Г.да тананинг истаган қисмида (ғовактанлилар, айрим бўшлиқичлилар, ясси чувалчанглар), локал Г.да махсус жинсий безлар — гонадаларда (кўпчилик ҳайвонларда) ҳосил бўлади. Умуртқали ва кўпчилик умуртқасиз ҳайвонларда гаметалар бирламчи жинсий ҳужайралар (гоноцитлар)дан вужудга келади. Гоноцитлар экто ёки эндодерма ҳисобидан биринчи мейотик бўлинишдан сўнг ёки эмбриогенезнинг дастлабки даврларида ҳосил бўлади. Умуртқали ва айрим умуртқасизлар муртагида содир бўладиган илк Г.да гоноцитлар гонадалар шаклланиши лозим бўлган жойдан узоқроқда пайдо бўлади ва қон, тўқима пластлари орқали ёки фаол ҳаракатланиб гаметалар ихтисослашган жойга кўчиб ўтади. Г. кечроқ рўй берадиган ҳайвонларда (гидралар, лишанкалар, қобиклилар) пайдо бўладиган ва улар ихтисослашадиган жой ўзаро мое келади. Гоноцитлар жинсий детерминация бўлганидан сўнг сперматогенез (уруғ ҳужайраларнинг кўпайиб, ихтисослашуви) ва оогенез (тухум ҳужайраларнинг кўпайиб ихтисослашуви) бошланади. Сут эмизувчиларда сперматогенезнинг айрим босқичлари ва умуман барча жараёнлари муддати қатъий белгиланган бўлиб, уларнинг тезлиги гормонал омилларга боғлиқ бўлмайди. Оогенезда эса тухум ҳужайраларнинг етилиши анча узоқ давом этади ва гормонлар таъсирида бўлади. Г.га онтогенезнинг илк босқичи сифатида қаралади. Г.нинг бузилиши уруғланган тухум ва бўлажак организмнинг ривожланишига катта таъсир кўрсатиши мумкин. Г. ўсимликларда мегаспорагенез ва микроспорагенез деб аталади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.