Gamma
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 75-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Gamma M A - N U R L A N I Ş (u-nurlaniş) — tölqin uzunligi 10» sm dan kiçik qisqa tölqinli elektromagnit nurlaniş; radioaktiv yadrolar va elementar zarralar parçalanganda, zaryadli tez zarralarning modda b-n özaro ta'siri vaqtida, şuningdek elektron-pozitron juftlarining annigilyatsiyasi va b.da paydo böladi. Atom energiyasi istalgan qiymatlarni emas, balki energetik sathlar deb ataluvçi ma'lum kattaliklarni qabul qiladi. Bunday satxdar yadroda ham mavjud. Ularning pastkisi asosiy sathlar, katta energiyali sathlar esa uyğongan sathlar deyiladi. Köpinça, yadrolar a-yemiriliş, fi -yemiriliş yoki yadro reaksiyalaridan keyin uyğongan holatda bölib, G.-i. natijasida asosiy holatga ötadi. Uyğongan holatdan asosiy holatga ötiş vaqti juda kiçik; u 10»'° — 10»13 s ga teng. Umuman, yadro katta energiyali holatdan kiçik energiyali holatga ötgan paytda G.-n. röy beradi. G.-n. energiyasi yadroning dastlabki E1 va nurlanişdan keyingi Ef holati energiyalari farqiga teng: £,— Ef-hv, bunda: v — nurlaniş çastotasi, A — Plank doimiysi. G.-n. röy berişi uçun harakat mikdori momenti va juftlik saqlaniş qonuni bajarilişi lozim. Yadro bir energetik sath Et dan ikkinçi energetik sath Ef ga ötganda u-nurlanişning harakat miqdori momenti t=\ bölsa, bunday G.-n. dipol nurlaniş, 1—2 bölsa kvadrupol nurlaniş, /=3 bölsa aktupol nurlaniş deyiladi va h.k. Yadroning elektr zaryadlari qayta taqsimlanişi natijasida elektr nurlaniş Ye spin va orbital magnit momentlari özgarişi natijasida magnit nurlaniş Msodir böladi. Yadroning G.-n. röy berişi uçun yarim yemiriliş davri 10** — 1015 s ga teng bölişi kerak. Yadroning yarim yemiriliş davri G.-n. energiyasi, massa soni va yadro spiniga boğliq. Har xil energetik holatdagi yadrolar spini farqi katta bölsa ( | D/| >4) yadro yemirilişi qiyinlaşadi va yaşaş vakti ortadi. Bu izomer holat, uyğongan yadro esa izomer yadro deyiladi. Yadro bir energetik sathdan ikkinçi energetik sathga ötganida G.-n. röy bermasdan konversion elektronlar çiqarişi mumkin. Uyğoniş energiyasi atom qobiğidagi elektronlarga utişi natijasida elektron atomdan ajralib çiqadi. Bu hodisa içki konversiya, elektronlar esa içki konversion elektronlar deyiladi. Konversion elektronlar sonining u-nurlar son i ga nisbati içki konversiya koeffitsiyenti deyiladi. Konversion elektronlar energiyasini magnit spektrometrlar b-n ölçab, Y-nurlar energiyasi aniqlanadi. u-nurlar energiyasi katta (£>1,02MeV) bölsa, magnit-spektrometr, ssintillyatorlar INaJ(TI) kristall), yarimötkazgiç [Ge(Li)], detektor b-n ölçanadi. G.-n. dan inson faoliyatining turli sohalarida keng foydalaniladi. Mas, tibbiyotda zararli şişlarni davolaş uçun kobalt töplar qöllaniladi (u-nurlar energiyasi-1,3 MeV), kasalliklarni oldindan biliş uçun radioaktiv ioddan (£g~0,3 MeV) va b. önlab gamma-faol preparatlardan foydalaniladi. Tabiiy kaliy tarkibidagi kaliy = 40 tabiiy radioaktiv izotopning gammanurlanişi inson gavdasidagi radioaktivlikni aniqlaş uçun xizmat qiladi. \Rahim Bekjonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
Г А М М А - Н У Р Л А Н И Ш (у-нурланиш) — тўлқин узунлиги 10» см дан кичик қисқа тўлқинли электромагнит нурланиш; радиоактив ядролар ва элементар зарралар парчаланганда, зарядли тез зарраларнинг модда б-н ўзаро таъсири вақтида, шунингдек электрон-позитрон жуфтларининг аннигиляцияси ва б.да пайдо бўлади. Атом энергияси исталган қийматларни эмас, балки энергетик сатҳлар деб аталувчи маълум катталикларни қабул қилади. Бундай сатхдар ядрода ҳам мавжуд. Уларнинг пасткиси асосий сатҳлар, катта энергияли сатҳлар эса уйғонган сатҳлар дейилади. Кўпинча, ядролар а-емирилиш, fi -емирилиш ёки ядро реакцияларидан кейин уйғонган ҳолатда бўлиб, Г.-и. натижасида асосий ҳолатга ўтади. Уйғонган ҳолатдан асосий ҳолатга ўтиш вақти жуда кичик; у 10»’° — 10»13 с га тенг. Умуман, ядро катта энергияли ҳолатдан кичик энергияли ҳолатга ўтган пайтда Г.-н. рўй беради. Г.-н. энергияси ядронинг дастлабки Е1 ва нурланишдан кейинги Ef ҳолати энергиялари фарқига тенг: £,— Ef-hv, бунда: v — нурланиш частотаси, А — Планк доимийси. Г.-н. рўй бериши учун ҳаракат микдори моменти ва жуфтлик сақланиш қонуни бажарилиши лозим. Ядро бир энергетик сатҳ Et дан иккинчи энергетик сатҳ Ef га ўтганда у-нурланишнинг ҳаракат миқдори моменти t=\ бўлса, бундай Г.-н. диполь нурланиш, 1—2 бўлса квадруполь нурланиш, /=3 бўлса актуполь нурланиш дейилади ва ҳ.к. Ядронинг электр зарядлари қайта тақсимланиши натижасида электр нурланиш Е спин ва орбитал магнит моментлари ўзгариши натижасида магнит нурланиш Мсодир бўлади. Ядронинг Г.-н. рўй бериши учун ярим емирилиш даври 10** — 1015 с га тенг бўлиши керак. Ядронинг ярим емирилиш даври Г.-н. энергияси, масса сони ва ядро спинига боғлиқ. Ҳар хил энергетик ҳолатдаги ядролар спини фарқи катта бўлса ( | Д/| >4) ядро емирилиши қийинлашади ва яшаш вакти ортади. Бу изомер ҳолат, уйғонган ядро эса изомер ядро дейилади. Ядро бир энергетик сатҳдан иккинчи энергетик сатҳга ўтганида Г.-н. рўй бермасдан конверсион электронлар чиқариши мумкин. Уйғониш энергияси атом қобиғидаги электронларга утиши натижасида электрон атомдан ажралиб чиқади. Бу ҳодиса ички конверсия, электронлар эса ички конверсион электронлар дейилади. Конверсион электронлар сонининг у-нурлар сон и га нисбати ички конверсия коэффициенти дейилади. Конверсион электронлар энергиясини магнит спектрометрлар б-н ўлчаб, Y-нурлар энергияси аниқланади. у-нурлар энергияси катта (£>1,02МэВ) бўлса, магнит-спектрометр, сцинтилляторлар INaJ(TI) кристалл), яримўтказгич [Ge(Li)], детектор б-н ўлчанади. Г.-н. дан инсон фаолиятининг турли соҳаларида кенг фойдаланилади. Мас, тиббиётда зарарли шишларни даволаш учун кобальт тўплар қўлланилади (у-нурлар энергияси-1,3 МэВ), касалликларни олдиндан билиш учун радиоактив иоддан (£г~0,3 МэВ) ва б. ўнлаб гамма-фаол препаратлардан фойдаланилади. Табиий калий таркибидаги калий = 40 табиий радиоактив изотопнинг гамманурланиши инсон гавдасидаги радиоактивликни аниқлаш учун хизмат қилади. \Раҳим Бекжонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.