Ganç öymakorligi
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 87–88-b. — ziyouz.com
Ganç öymakorligi - öymakorlik turi; amaliy san'atning keng tarqalgan sohasi. Gançga öyma naqş va tasvir işlaşning qulayligi G. ö.ning rivojlanişiga olib keldi. Ganç qorişmasi yangiligida oson kesiladi, bu undan şakllar öyiş, yasaş imkonini beradi, lekin qotgandan söng u toşga öxşab qoladi. G.ö.da naqşlar maxsus metall keskiçlar vositasida tekis (2— 3 mm) va çuqur (2—3 sm) öyib solinadi, öyilgan naqş yuzi rangli va rangsiz gulganç b-n pardozlanadi. Pardoz turlaridan çok pardoz, pax pardoz, löla pardoz, şabaqa pardozlar keng qöllaniladi. Naqş mujassamotini an'anaviy ösimliksimon (islimiy) va handasiy (girix) naqşlar taşkil etadi. G. ö. jamoat binolari, turar joylarni bezatişda keng qöllaniladi. Jumladan taxmon, tokça, javonlar öyma naqşlar b-n, ularniig yuqori devor b-n şift tutaşgan joylari şarafalar b-n bezatiladi, atroflari ensiz zanjira b-n öraladi. Örta Osiyo hududida 1-a.dan gançga öyma naqş işlangan. Xorazmdagi Tuproqqal'a, Buxorodagi hukmdorlar sa-roylari va b. joylardagi arxeologik qazişlar jarayonida G. ö. namunalari topilgan. Kad. qal'a şaharlar binolari bezagida va ilk örta asrlar yodgorliklarida öyib, böyab, börttirib tasvirlar işlangan (Varaxşa, Panjakent, Afrosiyob va b.), terrakota (sopol) haykalçalar topilgan. Islom dini kirib kelişi b-n mahobatli binolar (saroy, Madrasa, masjid, maqbara, karvonsaroy va b.) bezagida tasvirlar örnini öyma girih va islimiy naqşlar egalladi. Özbekistonda saqlangan me'moriy yodgorliklar qadimda naqş san'ati yuksak darajada rivojlanganligi, ustalar handasani puxta örganib, G. ö. san'atini yaxşi egallaganliklarini körsatadi. Termiz şohlar saroyi (12-a.) dagi G. ö. namunalari qolipaki usulida tayyorlanib, söng devorga mustahkamlangan, 12— 13-a.larda Xorazmda muqarnas san'ati rivojtopgan. 14—15-a. larda mahobatli binolar bezaklarida sirkor ğişt, koşindan köp foydalanilgan bölsa ham, ularga gançdan muqarnas, şarafalar köp işlangan, naqşlar jozibasi hozir ham diqqatni tortadi (mas, Xöja Ahmad Yassaviy maqbarasi). 17 — 19-a.larga mansub binolar: Samarqanddagi Registon ansambli, Buxorodagi Abdulazizxon madrasasi, Xivadagi Pahlavon Maxmud maqbarasi, Toşhovli saroyi, umuman Buxoro, Samarqand, Toşkent, Qöqon, Xorazm me'moriy yodgorliklaridagi G. ö. namunalari bu davrlarda şu joylarda G. ö.ning öziga xos uslublari, mustaqil maktablari şakllanganligini körsatadi. Buxorodagi Sitorai Mohi Xosa, Samarqanddagi Kalontarov uyi, Toşkentdagi Polovsev uyi (hoz. Özbekiston amaliy san'at muzeyi binosi), Xivadagi Nurullaboy saroyi, Qöqondagi Xudoyorxon ördasi, köp sonli şaxeiy uylar bezaklari şundan dalolat beradi. G. ö. kasbi «ustoz-şogird» usulida avloddan avlodga ötgan! 20-a. 60-y.laridan G. ö.dan badiiy bilim yurtlarida, badiiy korxonalar qoşida, havaskorlik tögaraklarida ta'lim beriladi. Respublika rassomlik kollejida badiiy ganç öymakorligi bölimi oçilgan (1994). Özbekistan şahar va qişloqparida bunyod etilgan aksariyat jamoat binolari xalq ustalari iştirokida bezatildi: Muqimiy teatrining hoz. binosi (1943), Navoiy teatri binosi (1947) va b. binolar. Navoiy teatri binosi respublikada mavjud G. ö. uslublarini hisobga olgan hodda foyelarni bir neça zalga ajratib, har bir zal maxsus uslubda bezatildi: Buxoro zali (Usta Şirin Murodov), Toşkent zali (T. Arsloşulov), Samarkand zali (Usta Kuli Jalilov), Xiva zali (A. Boltayev). 20-a.ning 2-yarmida bunyod qilingan binolar: Özbekistan xalqlari tarixi muzeyi, Xalqlar döstligi saroyi, Turkiston saroyi, Temuriylar tarixi davlat muzeyi, Oliy Majlis binosi va b. G. ö. b-n bezatildi. Xalq ustalari G. ö. sohasidagi milliy an'analarni davom ettirib rivojlantirmokdalar va zamonaviy mavzular b-n boyitmokdalar. Surayyo Aliyeva.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГАНЧ ЎЙМАКОРЛИГИ - ўймакорлик тури; амалий санъатнинг кенг тарқалган соҳаси. Ганчга ўйма нақш ва тасвир ишлашнинг қулайлиги Г. ў.нинг ривожланишига олиб келди. Ганч қоришмаси янгилигида осон кесилади, бу ундан шакллар ўйиш, ясаш имконини беради, лекин қотгандан сўнг у тошга ўхшаб қолади. Г.ў.да нақшлар махсус металл кескичлар воситасида текис (2— 3 мм) ва чуқур (2—3 см) ўйиб солинади, ўйилган нақш юзи рангли ва рангсиз гулганч б-н пардозланади. Пардоз турларидан чок пардоз, пах пардоз, лўла пардоз, шабақа пардозлар кенг қўлланилади. Нақш мужассамотини анъанавий ўсимликсимон (ислимий) ва ҳандасий (гирих) нақшлар ташкил этади. Г. ў. жамоат бинолари, турар жойларни безатишда кенг қўлланилади. Жумладан тахмон, токча, жавонлар ўйма нақшлар б-н, уларнииг юқори девор б-н шифт туташган жойлари шарафалар б-н безатилади, атрофлари энсиз занжира б-н ўралади. Ўрта Осиё ҳудудида 1-а.дан ганчга ўйма нақш ишланган. Хоразмдаги Тупроққалъа, Бухородаги ҳукмдорлар са-ройлари ва б. жойлардаги археологик қазишлар жараёнида Г. ў. намуналари топилган. Кад. қалъа шаҳарлар бинолари безагида ва илк ўрта асрлар ёдгорликларида ўйиб, бўяб, бўрттириб тасвирлар ишланган (Варахша, Панжакент, Афросиёб ва б.), терракота (сопол) ҳайкалчалар топилган. Ислом дини кириб келиши б-н маҳобатли бинолар (сарой, Мадраса, масжид, мақбара, карвонсарой ва б.) безагида тасвирлар ўрнини ўйма гириҳ ва ислимий нақшлар эгаллади. Ўзбекистонда сақланган меъморий ёдгорликлар қадимда нақш санъати юксак даражада ривожланганлиги, усталар ҳандасани пухта ўрганиб, Г. ў. санъатини яхши эгаллаганликларини кўрсатади. Термиз шоҳлар саройи (12-а.) даги Г. ў. намуналари қолипаки усулида тайёрланиб, сўнг деворга мустаҳкамланган, 12— 13-а.ларда Хоразмда муқарнас санъати ривожтопган. 14—15-а. ларда маҳобатли бинолар безакларида сиркор ғишт, кошиндан кўп фойдаланилган бўлса ҳам, уларга ганчдан муқарнас, шарафалар кўп ишланган, нақшлар жозибаси ҳозир ҳам диққатни тортади (мас, Хўжа Аҳмад Яссавий мақбараси). 17 — 19-а.ларга мансуб бинолар: Самарқанддаги Регистон ансамбли, Бухородаги Абдулазизхон мадрасаси, Хивадаги Паҳлавон Махмуд мақбараси, Тошҳовли саройи, умуман Бухоро, Самарқанд, Тошкент, Қўқон, Хоразм меъморий ёдгорликларидаги Г. ў. намуналари бу даврларда шу жойларда Г. ў.нинг ўзига хос услублари, мустақил мактаблари шаклланганлигини кўрсатади. Бухородаги Ситораи Моҳи Хоса, Самарқанддаги Калонтаров уйи, Тошкентдаги Половцев уйи (ҳоз. Ўзбекистон амалий санъат музейи биноси), Хивадаги Нуруллабой саройи, Қўқондаги Худоёрхон ўрдаси, кўп сонли шахеий уйлар безаклари шундан далолат беради. Г. ў. касби «устоз-шогирд» усулида авлоддан авлодга ўтган! 20-а. 60-й.ларидан Г. ў.дан бадиий билим юртларида, бадиий корхоналар қошида, ҳаваскорлик тўгаракларида таълим берилади. Республика рассомлик коллежида бадиий ганч ўймакорлиги бўлими очилган (1994). Ўзбекистан шаҳар ва қишлоқпарида бунёд этилган аксарият жамоат бинолари халқ усталари иштирокида безатилди: Муқимий театрининг ҳоз. биноси (1943), Навоий театри биноси (1947) ва б. бинолар. Навоий театри биноси республикада мавжуд Г. ў. услубларини ҳисобга олган ҳодда фойеларни бир неча залга ажратиб, ҳар бир зал махсус услубда безатилди: Бухоро зали (Уста Ширин Муродов), Тошкент зали (Т. Арслощулов), Самарканд зали (Уста Кули Жалилов), Хива зали (А. Болтаев). 20-а.нинг 2-ярмида бунёд қилинган бинолар: Ўзбекистан халқлари тарихи музейи, Халқлар дўстлиги саройи, Туркистон саройи, Темурийлар тарихи давлат музейи, Олий Мажлис биноси ва б. Г. ў. б-н безатилди. Халқ усталари Г. ў. соҳасидаги миллий анъаналарни давом эттириб ривожлантирмокдалар ва замонавий мавзулар б-н бойитмокдалар. Сурайё Алиева.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.