Ğarbiy Sahroi Kabir

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 17–18-b. — ziyouz.com

Ğarbiy Sahroi Kabir - Afrikaning şim.-ğarbiy qismidagi hudud. Sahroi Kabir çölining ğarbiy qismida, Atlantika okeani sohilida joylaşgan. Şim.da Marokaş, şim.-şarqdan Jazoir, jan. va şarqdan Mavritaniya bilan çegaradoş. Mayd. 266 ming km2. Ğ.S.K. ikki qism: Sagiyet al-Hamra (şim., 82 ming km2) va Rio-de-Oro (jan., 184 ming km2) dan ibo-rat. Aholisi 200 ming kişi (1992), asosan, mavrlar. Asosiy tili — arab tili, dini — islom.

Relyefi tekislik bölib, qad. Afrika platformasining Al-Ayyun bukilmasida joylaşgan. Eng baland joyi şim.-şarqida, Atlas toği etaklarida. Ğ.S.K. tabiat resurslariga boy. Foydali qazilmalardan fosforit, temir, mis rudalari, neft, kaliy tuzi, simob, marganets, uran konlari bor. Iqlimi katta qismida tro-pik çöl, sohil qismida birmunça yumşoq dengizböyi iqlimi. Örtaça oylik t-ra 17—20°dan 25—30° gaça. Yillik yoğin 50—200 mm. Daryolari mavsumiy. Ösimliklari buta va ötlardan iborat. Vohalarda akatsiya, palma, fikus ösadi. Hayvonlardan tuyoqlilar, sudraluvçi va mayda kemiruvçi köp. Yirtqiçlardan gepard, çiyaböri, sirtlon yaşaydi. Qirğoqqa yaqin suvlari baliqqa boy. Aholi, asosan, çorvaçilik bilan şuğullanadi. Tuya, qöy va eçki boqiladi. Arpa, buğdoy, sabzavot ekinlari ekiladi.

Qadimda Ğ.S.K.da Afrika şim.dan kelgan barbar qabilalari yaşagan. 7-a. da hududni arablar egallagan. 9—11-a. larda Ğ.S.K. Gana imperiyasi, 11 —12- a.larda Al-Moraviylar davlati tarkibida bölgan. Yevropaliklar hududga ilk bor 15-a. oxirlarida kelib örnaşa boşlaganlar. 1887 y.da Ispaniya Riode-Oroni öz ta'sir doirasidagi hudud deb e'lon qildi. 1904 va 1912 y.lardagi Fransiya—Ispaniya bitimlariga köra, Sagiyet al-Hamrani ham öz mulkiga qöşib oldi. 1959 y.da Ğ.S.K. Ispaniyaning «dengiz orti provinsiyasi» deb e'lon qilindi. Mahalliy xalq ozodlik uçun faol kuraş olib bordi. 1970 y.da Al-Ayyunda mustamla-kaçilarga qarşi katta ommaviy çiqişlar böldi. 1973 y.da Sagiyet al-Hamra va Rio-de-Oroni ozod qiliş fronti — POLISARIO taşkil topdi (Boş kotibi Muhammad Abdulaziz). Ğ.S.K.da mustamlakaçilik tuzumini bekor qiliş töğrisidagi masala BMTda 1966 y.dan boşlab bir neça bor muhokama qilindi. 1975 y. 14 noyabrda Madridda imzolangan Şart-nomaga muvofiq Ispaniya 1976 y. fevr. oyida öz mustamlakasini Marokaş va Mavritaniya ixtiyoriga ötkazişini e'lon qildi. 1976 y. boşida Ispaniya qöşinlari Ğ.S.K.dan çiqib ketdi. 1976 y. 27 fev.da POLISARIO fronti Ğ.S.K.da Sahroi Kabir Arab Demokratik Respublikasi (SKADR) tuzilganligini e'lon qildi. 1976 y. 26—30 avg.da SKADR Konstitutsiyasi qabul qilindi. 1984 y.da SKADR Afrika Birligi taşkilotiga a'zo böldi, uni 70 davlat tan oldi. 1979 y.da Mavritaniya Ğ.S.K.ga nisbatan hududiy da'vosidan voz keçdi. marokaş Mavritaniya nazorati ostidagi hududni ham egallab oldi. BMT Boş Assambleyasi va Afrika Birligi taşkiloti Ğ.S.K. muammosini hal etiş maqsadida Marokaş va POLISARIO fronti örtasida qurolli töqnaşuvlarni töxtatiş böyiça bitimlar tuziş va Ğ.S.K.da öz taqdirini özi belgilaş masalasi böyiça referen-dum ötkazişni taşkil etişni yoqlab çiqdi. Biroq Marokaş hukumati POLISARIO fronti bilan bevosita kelişib olişga qarşi. 1991 y.da BMTning Xavfsizlik kengaşi Ğ.S.K.da referendum ötkaziş böyiça BMT Missiyasi tuziş töğrisida qaror qabul qildi. Missiya xalqni öz taqdirini özi belgilaş masalasi böyiça referendumga tayyorgarlik köriş va uni ötkazişni nazorat qilişi lozim. Biroq tomonlarning keliş-movçiligi tufayli referendum ötka-ziş ortga surilmoqda. 1996 y.da marokaş bilan POLISARIO örtasida özaro aloqalarning yangilanişi munosabati bilan BMT Missiya mandatini çözişga qaror qildi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҒАРБИЙ САҲРОИ КАБИР - Африканинг шим.-ғарбий қисмидаги ҳудуд. Саҳрои Кабир чўлининг ғарбий қисмида, Атлантика океани соҳилида жойлашган. Шим.да Марокаш, шим.-шарқдан Жазоир, жан. ва шарқдан Мавритания билан чегарадош. Майд. 266 минг км2. Ғ.С.К. икки қисм: Сагиет ал-Ҳамра (шим., 82 минг км2) ва Рио-де-Оро (жан., 184 минг км2) дан ибо-рат. Аҳолиси 200 минг киши (1992), асосан, маврлар. Асосий тили — араб тили, дини — ислом.

Рельефи текислик бўлиб, қад. Африка платформасининг Ал-Айюн букилмасида жойлашган. Энг баланд жойи шим.-шарқида, Атлас тоғи этакларида. Ғ.С.К. табиат ресурсларига бой. Фойдали қазилмалардан фосфорит, темир, мис рудалари, нефть, калий тузи, симоб, марганец, уран конлари бор. Иқлими катта қисмида тро-пик чўл, соҳил қисмида бирмунча юмшоқ денгизбўйи иқлими. Ўртача ойлик т-ра 17—20°дан 25—30° гача. Йиллик ёғин 50—200 мм. Дарёлари мавсумий. Ўсимликлари бута ва ўтлардан иборат. Воҳаларда акация, пальма, фикус ўсади. Ҳайвонлардан туёқлилар, судралувчи ва майда кемирувчи кўп. Йиртқичлардан гепард, чиябўри, сиртлон яшайди. Қирғоққа яқин сувлари балиққа бой. Аҳоли, асосан, чорвачилик билан шуғулланади. Туя, қўй ва эчки боқилади. Арпа, буғдой, сабзавот экинлари экилади.

Қадимда Ғ.С.К.да Африка шим.дан келган барбар қабилалари яшаган. 7-а. да ҳудудни араблар эгаллаган. 9—11-а. ларда Ғ.С.К. Гана империяси, 11 —12- а.ларда Ал-Моравийлар давлати таркибида бўлган. Европаликлар ҳудудга илк бор 15-а. охирларида келиб ўрнаша бошлаганлар. 1887 й.да Испания Риоде-Орони ўз таъсир доирасидаги ҳудуд деб эълон қилди. 1904 ва 1912 й.лардаги Франция—Испания битимларига кўра, Сагиет ал-Ҳамрани ҳам ўз мулкига қўшиб олди. 1959 й.да Ғ.С.К. Испаниянинг «денгиз орти провинцияси» деб эълон қилинди. Маҳаллий халқ озодлик учун фаол кураш олиб борди. 1970 й.да Ал-Айюнда мустамла-качиларга қарши катта оммавий чиқишлар бўлди. 1973 й.да Сагиет ал-Ҳамра ва Рио-де-Орони озод қилиш фронти — ПОЛИСАРИО ташкил топди (Бош котиби Муҳаммад Абдулазиз). Ғ.С.К.да мустамлакачилик тузумини бекор қилиш тўғрисидаги масала БМТда 1966 й.дан бошлаб бир неча бор муҳокама қилинди. 1975 й. 14 ноябрда Мадридда имзоланган Шарт-номага мувофиқ Испания 1976 й. февр. ойида ўз мустамлакасини Марокаш ва Мавритания ихтиёрига ўтказишини эълон қилди. 1976 й. бошида Испания қўшинлари Ғ.С.К.дан чиқиб кетди. 1976 й. 27 фев.да ПОЛИСАРИО фронти Ғ.С.К.да Саҳрои Кабир Араб Демократик Республикаси (СКАДР) тузилганлигини эълон қилди. 1976 й. 26—30 авг.да СКАДР Конституцияси қабул қилинди. 1984 й.да СКАДР Африка Бирлиги ташкилотига аъзо бўлди, уни 70 давлат тан олди. 1979 й.да Мавритания Ғ.С.К.га нисбатан ҳудудий даъвосидан воз кечди. марокаш Мавритания назорати остидаги ҳудудни ҳам эгаллаб олди. БМТ Бош Ассамблеяси ва Африка Бирлиги ташкилоти Ғ.С.К. муаммосини ҳал этиш мақсадида Марокаш ва ПОЛИСАРИО фронти ўртасида қуролли тўқнашувларни тўхтатиш бўйича битимлар тузиш ва Ғ.С.К.да ўз тақдирини ўзи белгилаш масаласи бўйича референ-дум ўтказишни ташкил этишни ёқлаб чиқди. Бироқ Марокаш ҳукумати ПОЛИСАРИО фронти билан бевосита келишиб олишга қарши. 1991 й.да БМТнинг Хавфсизлик кенгаши Ғ.С.К.да референдум ўтказиш бўйича БМТ Миссияси тузиш тўғрисида қарор қабул қилди. Миссия халқни ўз тақдирини ўзи белгилаш масаласи бўйича референдумга тайёргарлик кўриш ва уни ўтказишни назорат қилиши лозим. Бироқ томонларнинг келиш-мовчилиги туфайли референдум ўтка-зиш ортга сурилмоқда. 1996 й.да марокаш билан ПОЛИСАРИО ўртасида ўзаро алоқаларнинг янгиланиши муносабати билан БМТ Миссия мандатини чўзишга қарор қилди.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.