Ğarbiy Sibir artezian havzasi
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 18-b. — ziyouz.com
Ğarbiy Sibir artezian havzasi — dunyodagi eng yirik artezian havzalardan biri; Ğarbiy sibir tekisligida joylaşgan. Maydoni qariyb 3 mln. km2. Havzaning suvli majmualari mezo-kaynozoy çökindi yotqiziqlarining qatlamlari va Ğarbiy Sibir plitasining burmalangan poydevori jinslari bilan boğ-liq. Ğ.S. a.h. kesmada 2 gidrogeologik qavatga bölinadi. Yuqori qavat — oligotsen, neogen (havzaning jan. qismi) va antropogenning suvli majmualaridan taşkil topgan. Havzaning markaziy va şim. qismlaridagi suv köproq çuçuk (NSO,—Sa, NSO,— №Sa tarkibining minerallanişi 1,0 g/l gaça) suv ta'minoti uçun yarokli; havzaning jan. qismida suv köpinça 10—15 g/l gaça minerallaşgan, kimyoviy tarkibi ham xilma-xil. Kuyi qavat bör va yura davrlari yotqiziqtarining suvli majmu-asini va poydevorning yer yuzasiga yaqin bölgan qismini öz içiga olgan. Suvli qatlamlar havzaning faqat çek-kasida, ayniqsa, ğarbiy qismida yer yuzasiga çiqqan. Bu yerda havza pastki qavatidagi yer osti suvlari zaxiralarining köpayişi kuzatiladi, suv ta'minoti uçun yaroqli bölgan çuçuk suvlar bir neça 100 m ayrim xollarda 1200 m gaça va undan ham köproq çuqurlikkaça böladi. Havzaning içki qismida quyi qavatning yer osti suvlari 1000 m dan pastda joylaşgan. Burği quduqlari bilan oçilganda suv otilib yoki oqib çiqadi. Yer osti suvlarining minerallaşganligi 20—30 g/l yoki undan ortiq. Yura yotqiziqlarida va plita poydevori hosilalarida 2500 m dan pastda 80 g/l gaça quruq qoldiqli şör suvlar oçilgan. Suvning tarkibi: C1— N8, C1—Ca —N8 li. Ğ.S. a.h. markaziy qismidagi yuqori minerallaşgan suvlar va şör suatar uçun bromning 150— 200 mg/l va yodning 30—40 mg/l va undan ortiq tarkibi xos. Yer osti suvlarining t-rasi 2500 — 3000 m çuqurlikda 100—150° ga yetadi. Quyi qavatning suvli majmualari bilan yirik neft va gaz zaxiralari boğliq. Havza yer osti suvlarini örganiş 19-a.ning oxirlaridan boşlangan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҒАРБИЙ СИБИРЬ АРТЕЗИАН ҲАВЗАСИ — дунёдаги энг йирик артезиан ҳавзалардан бири; Ғарбий сибирь текислигида жойлашган. Майдони қарийб 3 млн. км2. Ҳавзанинг сувли мажмуалари мезо-кайнозой чўкинди ётқизиқларининг қатламлари ва Ғарбий Сибирь плитасининг бурмаланган пойдевори жинслари билан боғ-лиқ. Ғ.С. а.ҳ. кесмада 2 гидрогеологик қаватга бўлинади. Юқори қават — олигоцен, неоген (ҳавзанинг жан. қисми) ва антропогеннинг сувли мажмуаларидан ташкил топган. Ҳавзанинг марказий ва шим. қисмларидаги сув кўпроқ чучук (НСО,—Са, НСО,— №Са таркибининг минералланиши 1,0 г/л гача) сув таъминоти учун ярокли; ҳавзанинг жан. қисмида сув кўпинча 10—15 г/л гача минераллашган, кимёвий таркиби ҳам хилма-хил. Куйи қават бўр ва юра даврлари ётқизиқтарининг сувли мажму-асини ва пойдеворнинг ер юзасига яқин бўлган қисмини ўз ичига олган. Сувли қатламлар ҳавзанинг фақат чек-касида, айниқса, ғарбий қисмида ер юзасига чиққан. Бу ерда ҳавза пастки қаватидаги ер ости сувлари захираларининг кўпайиши кузатилади, сув таъминоти учун яроқли бўлган чучук сувлар бир неча 100 м айрим холларда 1200 м гача ва ундан ҳам кўпроқ чуқурликкача бўлади. Ҳавзанинг ички қисмида қуйи қаватнинг ер ости сувлари 1000 м дан пастда жойлашган. Бурғи қудуқлари билан очилганда сув отилиб ёки оқиб чиқади. Ер ости сувларининг минераллашганлиги 20—30 г/л ёки ундан ортиқ. Юра ётқизиқларида ва плита пойдевори ҳосилаларида 2500 м дан пастда 80 г/л гача қуруқ қолдиқли шўр сувлар очилган. Сувнинг таркиби: С1— N8, С1—Са —N8 ли. Ғ.С. а.ҳ. марказий қисмидаги юқори минераллашган сувлар ва шўр суатар учун бромнинг 150— 200 мг/л ва йоднинг 30—40 мг/л ва ундан ортиқ таркиби хос. Ер ости сувларининг т-раси 2500 — 3000 м чуқурликда 100—150° га етади. Қуйи қаватнинг сувли мажмуалари билан йирик нефть ва газ захиралари боғлиқ. Ҳавза ер ости сувларини ўрганиш 19-а.нинг охирларидан бошланган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.