Ğarbiy sibir tekisligi
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 19-b. — ziyouz.com
Ğarbiy sibir tekisligi (pasttekisligi) — Yer şaridagi yirik akkumulyativ tekisliklardan biri. Qozoğiston past toğlari tekisligi va Oltoy toğlaridan şim.da va ğarbda Ural toğlari, şarqda Örta Sibir yassitoğligi orasida joylaşgan. Şim. dan janubga 2500 km, ğarbdan şarqqa 1000—1900 km ga çözilgan, mayd. 3 mln. km2 ga yaqin. Yer yuzasi tekislik. Bal. 50— 150 m dan (şim. va markaziy qismida) 300 m gaça (ğarbi, jan. va şarqida). Yer yuzasi tekislik. Ğ.S.t. gersin burmalanişi davrida hosil bölgan. Zamini paleozoy yotqi-ziqlaridan tuzilgan bölib, ularning usti dengiz va quruqlik mezokayno-zoy jinslari (gil, qumtoş, mer-gel) bilan qoplangan. Eng yoş, antropogen yotqiziqlari jan.da allyuvial va köl yotqiziqlari, şim.da muzlik, dengiz va muzlik-dengiz yotqiziqlaridan iborat. Böş qatlamlarda çuçuk va minerallaşgan yer osti suvlari (jumladan, namakoblar), şuningdek, qaynoq suşgar (100— 150° gaça) bor. Foydali qazilmalardan neft va tabiiy gazning katta konlari topilgan.
Iqlimi kontinental, sovuq. Örtaça yillik t-ralar şim.da —10,5% jan. da 1—2°, yanv.ning örtaça t-rasi şim. da —28°, jan.da —16°, iyulniki şim. da 4°, jan.da 22°. Vegetatsiya davri çekka jan.da 175—180 kun. Yillik yoğin tundra va daşt zonalarida 200—250 mm, örmon zonasida 500—600 mm. Tekislik hududidan umumiy uz. 250 ming km dan ortiq 2000 daryo oqib ötadi. Eng yiriklari — Ob, Yenisey, Irtiş. Tekislikning şim. tundra zonasi bölib, tun-dra arktika va gleyli tundra tuproqlarida arktika ösimliklaridan yösin va lişaynik ösadi, jan.ni esa butazor tundra qoplagan. Jan.-rokda örmonli tundra mintaqasi bölib, torf-gleyli, gleylipodzol va botqoq tuproqtarda butazor tundra, qrraqaragay-tiloğoç va botqoq ösimliklari ösadi. Ğ.S.t.ning kattagina qismi örmon (örmon-botqoq) zonasiga mansub. Podzol tuproqlarda qoraqarağay, oqqarağay, kedr, qarağay, sibir tiloğoçi ösadi. Qögnğir ayiq. silovsin, rosomaxa, suvsar, qun-duz, kolonok, sobol, los, sibir yeligi, burunduq, ondatra yaşaydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҒАРБИЙ СИБИРЬ ТЕКИСЛИГИ (пасттекислиги) — Ер шаридаги йирик аккумулятив текисликлардан бири. Қозоғистон паст тоғлари текислиги ва Олтой тоғларидан шим.да ва ғарбда Урал тоғлари, шарқда Ўрта Сибирь ясситоғлиги орасида жойлашган. Шим. дан жанубга 2500 км, ғарбдан шарққа 1000—1900 км га чўзилган, майд. 3 млн. км2 га яқин. Ер юзаси текислик. Бал. 50— 150 м дан (шим. ва марказий қисмида) 300 м гача (ғарби, жан. ва шарқида). Ер юзаси текислик. Ғ.С.т. герцин бурмаланиши даврида ҳосил бўлган. Замини палеозой ётқи-зиқларидан тузилган бўлиб, уларнинг усти денгиз ва қуруқлик мезокайно-зой жинслари (гил, қумтош, мер-гель) билан қопланган. Энг ёш, антропоген ётқизиқлари жан.да аллювиал ва кўл ётқизиқлари, шим.да музлик, денгиз ва музлик-денгиз ётқизиқларидан иборат. Бўш қатламларда чучук ва минераллашган ер ости сувлари (жумладан, намакоблар), шунингдек, қайноқ сушгар (100— 150° гача) бор. Фойдали қазилмалардан нефть ва табиий газнинг катта конлари топилган.
Иқлими континентал, совуқ. Ўртача йиллик т-ралар шим.да —10,5% жан. да 1—2°, янв.нинг ўртача т-раси шим. да —28°, жан.да —16°, июлники шим. да 4°, жан.да 22°. Вегетация даври чекка жан.да 175—180 кун. Йиллик ёғин тундра ва дашт зоналарида 200—250 мм, ўрмон зонасида 500—600 мм. Текислик ҳудудидан умумий уз. 250 минг км дан ортиқ 2000 дарё оқиб ўтади. Энг йириклари — Обь, Енисей, Иртиш. Текисликнинг шим. тундра зонаси бўлиб, тун-дра арктика ва глейли тундра тупроқларида арктика ўсимликларидан йўсин ва лишайник ўсади, жан.ни эса бутазор тундра қоплаган. Жан.-рокда ўрмонли тундра минтақаси бўлиб, торф-глейли, глейлиподзол ва ботқоқ тупроқтарда бутазор тундра, қррақарагай-тилоғоч ва ботқоқ ўсимликлари ўсади. Ғ.С.т.нинг каттагина қисми ўрмон (ўрмон-ботқоқ) зонасига мансуб. Подзол тупроқларда қорақарағай, оққарағай, кедр, қарағай, сибирь тилоғочи ўсади. Қўгнғир айиқ. силовсин, росомаха, сувсар, қун-дуз, колонок, соболь, лось, сибирь елиги, бурундуқ, ондатра яшайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.