Ğarçiston
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 21-b. — ziyouz.com
Ğarçiston ĞARÇISTON, Garçiston, Ğariston — ilk örta asrlarla Murğob daryosining yuqori oqimida joylaşgan toğli viloyat. Arab manbalariga köra, bu viloyat şohlari «baraz banda» yoki «şor» unvoni bilan yuritilgan. Şu tufayli bu viloyatni ba'zan Ğar-jaş-Şor deb ham ataşgan. «Ğ.» atamasi baqtriyça «ğar» — «toğlar» yoki «ğar-ça» — ya'ni «toğlik» ma'nosida, togliklar yurti, mamlakatini anglatgan. 20-a. boşida ham Örta Osiyoning past-tekisliklari aholisi Zarafşonning yuqori oqimi böylari va Pomirdagi toğliklarga nisbatan «ğalça» atamasini qöllagan.
«Şohnoma»da Ğ. «Ğarçgon» şaklida qayd etilgan. Rivoyatlarga köra, Eron şohi Feruz (Peröz) Ğ. hokimi yordamida birodari Hurmuzd ustidan ğalaba qozongan. 826—827 y.da Abdulloh ibn Tohir hukmronligi davrida Ğ. viloyati xalifalikka 100 ming dirham va 1 yoki 2 ming qöy miqdorida xiroj tölagan. 10-a.da Ğ. hokimlari Ğuzganon şohiga tobe bölişgan. Ular somoniylarga xiroj tölamay, faqat sovğa-salom yuborganlar, xolos. Ğ.da 10 ta şahar, qişloq va jome masjidlari bölgan. şaharda hokim sagyuylari, rabotlar Ğ.ning boş şahri Obşin (yoki başin) Marvarrud daryosi böyida joylaşgan. Ğ.da yetiştirilgan şoli xuroson va Balxning boşqa şaharlariga çiqarilgan. 10-a.da Ğ.da, şuningdek, karramiylar mazhabi tarafdorlari keng tarqalgan. Abbo-siylar xalifaligi davrida Ğ.ning öz zarbxonasi bölgan. Ğ.ni köp asrlar idora etib kelgan şoriylar sulolasi 1030 y. sulton Mahmud Ğaznaviy tomonidan tugatilgan. 17-a.da Ğ. keng, obod viloyat bölib, unda 50 ga yaqin qişloq, şuningdek, köplab toğ qal'alari va istehkomlari joylaşgan.
Ad.: Kamaliddinov Ş.S., Isto-riçeskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toxaristana po araboyazmçnş istoçnikam IX - naçala XIII vv„ T., 1996.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҒАРЧИСТОН, Гарчистон, Ғаристон — илк ўрта асрларла Мурғоб дарёсининг юқори оқимида жойлашган тоғли вилоят. Араб манбаларига кўра, бу вилоят шоҳлари «бараз банда» ёки «шор» унвони билан юритилган. Шу туфайли бу вилоятни баъзан Ғар-жаш-Шор деб ҳам аташган. «Ғ.» атамаси бақтрийча «ғар» — «тоғлар» ёки «ғар-ча» — яъни «тоғлик» маъносида, тогликлар юрти, мамлакатини англатган. 20-а. бошида ҳам Ўрта Осиёнинг паст-текисликлари аҳолиси Зарафшоннинг юқори оқими бўйлари ва Помирдаги тоғликларга нисбатан «ғалча» атамасини қўллаган.
«Шоҳнома»да Ғ. «Ғарчгон» шаклида қайд этилган. Ривоятларга кўра, Эрон шоҳи Феруз (Перўз) Ғ. ҳокими ёрдамида биродари Ҳурмузд устидан ғалаба қозонган. 826—827 й.да Абдуллоҳ ибн Тоҳир ҳукмронлиги даврида Ғ. вилояти халифаликка 100 минг дирҳам ва 1 ёки 2 минг қўй миқдорида хирож тўлаган. 10-а.да Ғ. ҳокимлари Ғузганон шоҳига тобе бўлишган. Улар сомонийларга хирож тўламай, фақат совға-салом юборганлар, холос. Ғ.да 10 та шаҳар, қишлоқ ва жоме масжидлари бўлган. шаҳарда ҳоким сагюйлари, работлар Ғ.нинг бош шаҳри Обшин (ёки башин) Марварруд дарёси бўйида жойлашган. Ғ.да етиштирилган шоли хуросон ва Балхнинг бошқа шаҳарларига чиқарилган. 10-а.да Ғ.да, шунингдек, каррамийлар мазҳаби тарафдорлари кенг тарқалган. Аббо-сийлар халифалиги даврида Ғ.нинг ўз зарбхонаси бўлган. Ғ.ни кўп асрлар идора этиб келган шорийлар сулоласи 1030 й. султон Маҳмуд Ғазнавий томонидан тугатилган. 17-а.да Ғ. кенг, обод вилоят бўлиб, унда 50 га яқин қишлоқ, шунингдек, кўплаб тоғ қалъалари ва истеҳкомлари жойлашган.
Ад.: Камалиддинов Ш.С., Исто-рическая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязмчньш источникам IX - начала XIII вв„ Т., 1996.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.