Garmsel

Garmsel (toj. garm — issiq, sel — oqim) — issiq quruq şamol. G. Örta Osiyodagi mahalliy şamollardan biri, asosan Kopetdoğ oldida, Ğarbiy Tyanşanda va tog oldi tekisliklarida esadi. Havo massasining atom bosimi yuqori bölgan zonadan intensiv köçişi natijasida hosil böladi. Jan. va Şarkdagi toğ massivlari havo massalarining gorizontal harakatiga tösqinlik qiladi. Şuning uçun yakinlaşayotgan front tomon harakatlanayotgan havo yuqori qatlam havosi b-n almaşadi. Havo massasining bevosita toğlar ustida pasayib boradigan bu harakati yon bağridan pastga va vodiyga qarab esadigan fyon (toğli joylarda esadigan issiq quruq şamol) tusini oladi. G.ning tezligi turliça: yengil şabadadan juda kuçli şamol (ştorm) tezligi (0,2 m/s — 25 m/s) gaça bölişi mumkin. Iliq havo massasining pastga tuşişi tufayli havoning yer ustki qatlami t-rasi keskin kötarilib, 40° dan ham oşadi, nisbiy namligi esa ança kamayadi. Balandlikdagi havo qatlamlari qança issiq va quruq bölsa, ular qança katta balandlikdan tuşsa, yer yuzasiga yetib kelganda ularning t-rasi şu qadar yuqori, namligi esa kam böladi. Örta Osiyo hududi G. tez-tez esib turadigan r-nga kiradi. G. köp esadigan r-nlar: Qizilarvot, Taxtabozor, Çorşanga, Quyi Panj, Xöjand, Kökorol va b. G. Buxoro, Samarkand, Sirdaryo, Toşkent viloyatlarida tez-tez esib turadi. Farğona vodiysida kamroq kuzatiladi. G. yilning hamma fasllarida esişi mumkin, lekin yoz yaqinlaşgan sayin G. takrorlanişi ortib boradi. Tuproği quruq bölgan joylarda G. esganda şarqiy şamolning tezligi ortişi b-n tözonli böron paydo böladi. G. qurğoqçilikning takrorlanişiga sabab böladi. G. bahor va yezda q. x. ösimliklariga katta zarar yetkazadi. Quruq issiq şamol tufayli transpiratsiya va yalpi buğlaniş kuçayadi; issiq qum va çang ösimlik tanasini jarohatlaydi, natijada ösimliklarda suv balansi buziladi va ularning ayrim qismlari quriydi va öladi, mevalari rivojlanmay qoladi; ayniqsa yoş novdalar, qotmagan boşoqlar, ğözaning şonasi, guli va kösaklari zararlanadi. Uzoq esadigan G. aynqiksa xavflidir. G.ning zararli ta'sirini kamaytiriş maqsadida dala atrofiga ihota daraxtlari ötqaziladi, suğoriş tuproq namini saqlab qolişga yordam beradigan tadbirlar b-n birgalikda amalga oşiriladi. G. singari şamollar Örta Osiyodan boşka joylarda ham uçraydi (mas, Misrda «xamsin», Arabiston ya.o.da «samum», Jazoirda «sirokko» deb ataladi). Svetlana Çanişeva, Hamid Abdullayev.