Gartli
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 99-b. — ziyouz.com
Gartli GARTLI, Xartli (Hartley) Deyvid (1705.30.8, Armli - 1757.28.8, Bat) -ingliz mutafakkiri, assotsiativ psixologiya asosçilaridan biri. Odamxulkini boşqarişda psixik jarayonlarning aniq qonuniyatlarini yaratişga intilar ekan, G. bunda Nyuton fizikasi tamoyillarini qöllab körişga harakat qildi. G. fikriga köra, taşqi muhitdagi (efirdagi) tebraniş sezgi organlarida, miya va muskullarda öziga xos tebranişni yuzaga keltiradi. J. Lokk ta'limoti izidan borgan G. birinçilardan bölib assotsiatsiya mexanizmini psixik faoliyatni tuşuntirişning universal qoidasiga aylantirdi. G. fikriça, odamning ruhiy olami «birlamçi elementlar» (his qilinişlar) ning asta-sekin murakkablaşib borişi natijasida ularning boğlanişi (assotsiatsiyasi) orqali paydo böladi. Rivojlanişga undovçi kuçlar — rohat va azobdir. G. ta'limoti mexanistik bölişiga qaramay, psixikani tuşunişda olğa tomon qöyilgan katta qadam böldi. Bu ta'limot etika, estetika, ped., biol. kabi fanlar taraqqiyotiga sezilarli ta'sir körsatdi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГАРТЛИ, Хартли (Hartley) Дейвид (1705.30.8, Армли - 1757.28.8, Бат) -инглиз мутафаккири, ассоциатив психология асосчиларидан бири. Одамхулкини бошқаришда психик жараёнларнинг аниқ қонуниятларини яратишга интилар экан, Г. бунда Ньютон физикаси тамойилларини қўллаб кўришга ҳаракат қилди. Г. фикрига кўра, ташқи муҳитдаги (эфирдаги) тебраниш сезги органларида, мия ва мускулларда ўзига хос тебранишни юзага келтиради. Ж. Локк таълимоти изидан борган Г. биринчилардан бўлиб ассоциация механизмини психик фаолиятни тушунтиришнинг универсал қоидасига айлантирди. Г. фикрича, одамнинг руҳий олами «бирламчи элементлар» (ҳис қилинишлар) нинг аста-секин мураккаблашиб бориши натижасида уларнинг боғланиши (ассоциацияси) орқали пайдо бўлади. Ривожланишга ундовчи кучлар — роҳат ва азобдир. Г. таълимоти механистик бўлишига қарамай, психикани тушунишда олға томон қўйилган катта қадам бўлди. Бу таълимот этика, эстетика, пед., биол. каби фанлар тараққиётига сезиларли таъсир кўрсатди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.