Gayana
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 44–46-b. — ziyouz.com
Gayana (Guyana), Gayana Kooperativ Respublikasi (Cooperative Republic of Guyana) — Jan. Amerikaning şim.-şarqidagi davlat. Mayd. 215 ming km2. Aholisi 900 ming kişi (1997). Poytaxti — Jorjtaun ş. Ma'muriy jihatdan 10 okrugga bölinadi. Davlat tuzumi. G.— Hamdöstlik tarkibidagi respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1978 y. iyuddagi referendumda qabul qilingan va 1980 y. 6 oktyabrdan kuçga kirgan. Davlat va hukumat boşliği — prezident. U umumiy tögri ovoz beriş yöli b-n 5 y. muddatta saylanadi. Konun çiqaruvçi hokimiyatni bir palatali parlament — Millat majlisi amalga oşiradi. Ijroiya hokimiyat prezident va boş vazir boşçiligidagi vazirlar mahkamasi ixtiyorida. Vazirlar mahkamasi Millat majlisi oldida javobgardir. Tabnatya. Atlantika sohili pastlik bölgani uçun dengiz tölqini paytida qirğoqdagi yerlarni suv bosadi. Şim. va şim.-şarqi botqoq bosgan payettekislikdan, markazi va jan. Gviana yassitoğligidan iborat (Ro-rayma toği bal. 2772 m). G.da oltin, niobiy (kolumbit), marganets, olmos, boksit konlari bor. Iqlimi subekvatorial, issiq va sernam. Örtaça oylik t-ra Jorjtaunda 26—28°, yillik yoğin 2230 mm. Daryolari köp. Yiriklari — Essekibo va Koranteyn. Hududining 85% ga yaqini doimiy yaşil nam örmonlar b-n qoplangan. Şim.- ğarb, şim. va şim.-şarqda savannalar. Kayetur milliy boği taşki l etilgan. Aholisining 54% hindistonliklar, 36% afrikaliklar. Negrlar, duragaylar, mulatlar, xitoylar, indeyslar xam yaşaidi. Davlat tili — ingliz tili. Diniy e'tiqodiga köra köpçilik aholi protestantlar bölib, katoliklar, musulmonlar, hindular ham bor. Şahar aholisi — 31%. Yirik şaharlari: Jorjtaun, Bartika va b. Tarixi. Qadimda G. hududida indeyslar yaşagan. G.ni birinçi bölib ispanlar kaşf etgan (1499). 16-a. oxirlarida inglizlar G. qirğoqlariga kelganlar. Keyinroq golland savdogarlari Essekibo, Demerara va Berbis daryolari böyiga kelib joylaşib, bu yerlarni özlaştira boşladilar. Ular Afrikadan keltirilgan negr qullar yordamida plantatsiya xöjaliklari barpo etdilar. 18-a. oxiri — 19-a. boşlarida G.ga egalik qiliş uçun Buyuk Britaniya, Gollandiya va Fransiya örtasida kuraş bölib turdi. 1814 y.gi Angliya-Gollandiya sulhiga binoan G. Buyuk Britaniya ixtiyoriga ötdi va 1831 y.dan Britaniya Gvianasi deb ataladigan böldi. 1834 y.da quldorlik bekor qilindi. 1838 y.dan boşqa mamlakatlardan, ayniqsa Hindiston va Xitoydan arzon iş kuçi keltiriddi. G. aholisi milliy-ozodlik uçun kuraşdi. Bu kuraş 2-jahon uruşidan keyin keskin tuye oldi. 1953 y.da Britaniya Gvianasi mehnatkaşlari içki özini özi boşqarişni kengaytirişga erişdi. 1966 y. 26 mayda Britaniya Gvianasi mustaqil davlat deb e'lon qilindi va u G. deb nomlandi. 1970 y.dan G.— respublika. Öşa yildan BMT a'zosi. 1992 y. 8 yanv.da ÖzR suverenitetini tan olgan. Milliy bayrami: Respublika kuni -23fev. (1970). Siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmasi. Xalq taraqqiyparvar partiyasi, hukmron partiya, 1950 y. tuzilgan; Xalq milliy kongressi, muxolifatdagi partiya, 1955 y. taşkil etilgan; «Birlaşgan kuç», muxolifatdagi partiya, 1960 y. tuzilgan; Mehnatkaşlar ittifoqi, muxolifatdagi partiya, 1977 y. taşkil etilgan. G. kasaba uyuşmalari kongressi, 1940 y. da asos solingan. Xöjalign. Iqgisodiyotining asosi — q.x. va konçilik sanoati. Yalpi içki mahsulotda q.x. va baliqçilik 40,1% (şu jumladan qand-şakar i.ç. 28,4%), sanoat 16,1% (şu jumladan konçilik 11,7%)ni taşkil etadi. Okean sohilida, Demerara va Berbis daryolari vodiylarida dehqonçilik qilinadi. Asosiy ekinlari: şakarqamiş va şoli. Kokos palmasi, kofe, kakao, sitrus mevalari, ananas, maniok, batat va b. ham yetiştiriladi. Qimmatbaho yoğoç tayyorlanadi. Yaylovlarda köproq koramol boqiladi. Daryo va dengizlarda baliq ovlanadi. Sanoatidagi rivojlaniş foydali qazilmalar, avvalo boksit, şuningdek oltin, olmos, marganets qazib oliş b-n boğliq. Iqgisodiyotning asosiy tarmoqlari davlat nazoratiga olingan. Elektr energetikada issiqlik elektr st-yalari ustun. Bir yilda 219 mln. kVt-soat elektr energiyasi hosil qilinadi. I.ç. sanoati zaif rivojlangan. Asosiy tarmoqlari: qand-şakar, pivo, tamaki, yoğoçsozlik. G. romi jahonga maşhur. T.y. uz. — 88 km, avtomobil yöllari uz.— 7,2 ming km. Asosiy portlari: Jorjtaun, Nyu-Amsterdam. Çetga qand-şakar, boksit, şoli, olmos, rom, yogoç-taxta, oziq-ovqat mahsulotlari, alyuminiy oksidi çiqaradi. Çetdan turli maşinalar, neft mahsulotlari, transport vositalari, quriliş materiallari, sut mahsulotlari, un va gazlama oladi. Buyuk Britaniya, AQŞ, Kanada b-n savdo qila-di. Pul birligi — G. dollari. Madaniyati. 6—14 yoşdagi bolalar uçun majburiy öqiş yölga qöyilgan. Ta'limning hamma turlari — bepul. 6 y.lik boşlanğiç, 7 y.lik örta maktablar, hunar-texnika bilim yurtlari, 2 kollej bor. Öqituvçilar Jorjtaundagi ped. kollejida va 2 öquv markazida tayyorlanadi. Ilmiy markazlari: G. jamiyati, Amerika axborot markazi, G. xalqaro munosabatlar in-ti va b. Jorjtaun un-ti, Milliy kutubxona, G. muzeyi mavjud. G.da naşr etiladigan yirik gaz. va jur. lar: «Voys of leybor» («Mehnat sadosi», gaz., 1980 y.dan), «Gayana kronikl» («Gayana axboroti, kundalik gaz., 1881 y.dan), «Mirror» («Közgu», haftalik gaz., 1962 y.dan), «Nyu neyşn» («Yangi millat», haftalik gaz., 1955 y.dan), «Sander» («Momaqaldiroq», har çorakda çiqadigan jur., 1950 y.dan), «Sandi kronikl» («Yakşanba axboroti», haftanoma, 1881 y.dan). G. ijtimoiy aloqalar agentligi hukumat axborot xizmati bölib, u 1989 y.da tuzilgan. «Gayana brodkasting korporeyşn» hukumat radioeşittiriş xizmati 1979 y.da taşkil etilgan. «Gayana televijn» hukumat telexizmati 1993 y.da tuzilgan. Adabiyoti ingliz tilida. Folklor-ni G. tub joy aholisi — indeyslar yaratgan, keyinçalik şakarqamiş plantatsiyalarida işlatiş uçun keltirilgan negrlar va hindlar ham bu jarayonga qöşilgan. Yozma adabiyot 19-a.da paydo böldi: «Kolonist» taxallusli muallifning «Demeraradagi tungi öylar» lirik şe'rlar töplami, qullikdan faryod çekkan S. Oliveraning şe'rlari, T. Donning «Möminlarning qalb izhori» töplami va b. A. Seymur «Gviana ustida bulut» dostonida asosiy tarixiy davrlarni tasvirlagan. Milliy ozodlik kuraşi kuçaygan paytda M. Karterning jöşqin şe'riyati katta ahamiyat kasb etdi. Keyingi vaqtlarda nasr rivojlanmoqda. Mustamlaka davrining qiyinçiliklariga qaramay, professional san'at rivojlandi, u indeys va negr an'analarini özida mujassamlaştirdi. Yoğoç öymakorligi, naqşinkorlik, ramziy tasvirlar namunalari mavjud. G.dagi me'moriy inşootlar asosan yoğoçdan yasalgan bölib, ularning uslubi har xil (ispança, gollandça, inglizça uslublar ta'siri seziladi). Turar joylar, odatga kura, baland ğiştin tirgaklar ustiga kebraço, bambuk, palma yoğoçlaridan bir qavatli qilib qurilgan. Jorjtaunda dunyodagi eng katta yogoç çerkov (me'mori A. Blomfild) savlat tökib turibdi. 1945 y.dan söng mamlakat poytaxtida zamonaviy binolar qurildi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГАЙАНА (Guyana), Гайана Кооператив Республикаси (Cooperative Republic of Guyana) — Жан. Американинг шим.-шарқидаги давлат. Майд. 215 минг км2. Аҳолиси 900 минг киши (1997). Пойтахти — Жоржтаун ш. Маъмурий жиҳатдан 10 округга бўлинади. Давлат тузуми. Г.— Ҳамдўстлик таркибидаги республика. Амалдаги конституцияси 1978 й. июддаги референдумда қабул қилинган ва 1980 й. 6 октябрдан кучга кирган. Давлат ва ҳукумат бошлиғи — президент. У умумий тўгри овоз бериш йўли б-н 5 й. муддатта сайланади. Конун чиқарувчи ҳокимиятни бир палатали парламент — Миллат мажлиси амалга оширади. Ижроия ҳокимият президент ва бош вазир бошчилигидаги вазирлар маҳкамаси ихтиёрида. Вазирлар маҳкамаси Миллат мажлиси олдида жавобгардир. Табнатя. Атлантика соҳили пастлик бўлгани учун денгиз тўлқини пайтида қирғоқдаги ерларни сув босади. Шим. ва шим.-шарқи ботқоқ босган паеттекисликдан, маркази ва жан. Гвиана ясситоғлигидан иборат (Ро-райма тоғи бал. 2772 м). Г.да олтин, ниобий (колумбит), марганец, олмос, боксит конлари бор. Иқлими субэкваториал, иссиқ ва сернам. Ўртача ойлик т-ра Жоржтаунда 26—28°, йиллик ёғин 2230 мм. Дарёлари кўп. Йириклари — Эссекибо ва Корантейн. Ҳудудининг 85% га яқини доимий яшил нам ўрмонлар б-н қопланган. Шим.- ғарб, шим. ва шим.-шарқда саванналар. Кайетур миллий боғи ташки л этилган. Аҳолисининг 54% ҳиндистонликлар, 36% африкаликлар. Негрлар, дурагайлар, мулатлар, хитойлар, индейслар хам яшаиди. Давлат тили — инглиз тили. Диний эътиқодига кўра кўпчилик аҳоли протестантлар бўлиб, католиклар, мусулмонлар, ҳиндулар ҳам бор. Шаҳар аҳолиси — 31%. Йирик шаҳарлари: Жоржтаун, Бартика ва б. Тарихи. Қадимда Г. ҳудудида индейслар яшаган. Г.ни биринчи бўлиб испанлар кашф этган (1499). 16-а. охирларида инглизлар Г. қирғоқларига келганлар. Кейинроқ голланд савдогарлари Эссекибо, Демерара ва Бербис дарёлари бўйига келиб жойлашиб, бу ерларни ўзлаштира бошладилар. Улар Африкадан келтирилган негр қуллар ёрдамида плантация хўжаликлари барпо этдилар. 18-а. охири — 19-а. бошларида Г.га эгалик қилиш учун Буюк Британия, Голландия ва Франция ўртасида кураш бўлиб турди. 1814 й.ги Англия-Голландия сулҳига биноан Г. Буюк Британия ихтиёрига ўтди ва 1831 й.дан Британия Гвианаси деб аталадиган бўлди. 1834 й.да қулдорлик бекор қилинди. 1838 й.дан бошқа мамлакатлардан, айниқса Ҳиндистон ва Хитойдан арзон иш кучи келтиридди. Г. аҳолиси миллий-озодлик учун курашди. Бу кураш 2-жаҳон урушидан кейин кескин туе олди. 1953 й.да Британия Гвианаси меҳнаткашлари ички ўзини ўзи бошқаришни кенгайтиришга эришди. 1966 й. 26 майда Британия Гвианаси мустақил давлат деб эълон қилинди ва у Г. деб номланди. 1970 й.дан Г.— республика. Ўша йилдан БМТ аъзоси. 1992 й. 8 янв.да ЎзР суверенитетини тан олган. Миллий байрами: Республика куни -23фев. (1970). Сиёсий партиялари ва касаба уюшмаси. Халқ тараққийпарвар партияси, ҳукмрон партия, 1950 й. тузилган; Халқ миллий конгресси, мухолифатдаги партия, 1955 й. ташкил этилган; «Бирлашган куч», мухолифатдаги партия, 1960 й. тузилган; Меҳнаткашлар иттифоқи, мухолифатдаги партия, 1977 й. ташкил этилган. Г. касаба уюшмалари конгресси, 1940 й. да асос солинган. Хўжалигн. Иқгисодиётининг асоси — қ.х. ва кончилик саноати. Ялпи ички маҳсулотда қ.х. ва балиқчилик 40,1% (шу жумладан қанд-шакар и.ч. 28,4%), саноат 16,1% (шу жумладан кончилик 11,7%)ни ташкил этади. Океан соҳилида, Демерара ва Бербис дарёлари водийларида деҳқончилик қилинади. Асосий экинлари: шакарқамиш ва шоли. Кокос пальмаси, кофе, какао, цитрус мевалари, ананас, маниок, батат ва б. ҳам етиштирилади. Қимматбаҳо ёғоч тайёрланади. Яйловларда кўпроқ корамол боқилади. Дарё ва денгизларда балиқ овланади. Саноатидаги ривожланиш фойдали қазилмалар, аввало боксит, шунингдек олтин, олмос, марганец қазиб олиш б-н боғлиқ. Иқгисодиётнинг асосий тармоқлари давлат назоратига олинган. Электр энергетикада иссиқлик электр ст-ялари устун. Бир йилда 219 млн. кВт-соат электр энергияси ҳосил қилинади. И.ч. саноати заиф ривожланган. Асосий тармоқлари: қанд-шакар, пиво, тамаки, ёғочсозлик. Г. роми жаҳонга машҳур. Т.й. уз. — 88 км, автомобиль йўллари уз.— 7,2 минг км. Асосий портлари: Жоржтаун, Нью-Амстердам. Четга қанд-шакар, боксит, шоли, олмос, ром, ёгоч-тахта, озиқ-овқат маҳсулотлари, алюминий оксиди чиқаради. Четдан турли машиналар, нефть маҳсулотлари, транспорт воситалари, қурилиш материаллари, сут маҳсулотлари, ун ва газлама олади. Буюк Британия, АҚШ, Канада б-н савдо қила-ди. Пул бирлиги — Г. доллари. Маданияти. 6—14 ёшдаги болалар учун мажбурий ўқиш йўлга қўйилган. Таълимнинг ҳамма турлари — бепул. 6 й.лик бошланғич, 7 й.лик ўрта мактаблар, ҳунар-техника билим юртлари, 2 коллеж бор. Ўқитувчилар Жоржтаундаги пед. коллежида ва 2 ўқув марказида тайёрланади. Илмий марказлари: Г. жамияти, Америка ахборот маркази, Г. халқаро муносабатлар ин-ти ва б. Жоржтаун ун-ти, Миллий кутубхона, Г. музейи мавжуд. Г.да нашр этиладиган йирик газ. ва жур. лар: «Войс оф лейбор» («Меҳнат садоси», газ., 1980 й.дан), «Гайана кроникл» («Гайана ахбороти, кундалик газ., 1881 й.дан), «Миррор» («Кўзгу», ҳафталик газ., 1962 й.дан), «Нью нейшн» («Янги миллат», ҳафталик газ., 1955 й.дан), «Сандер» («Момақалдироқ», ҳар чоракда чиқадиган жур., 1950 й.дан), «Санди кроникл» («Якшанба ахбороти», ҳафтанома, 1881 й.дан). Г. ижтимоий алоқалар агентлиги ҳукумат ахборот хизмати бўлиб, у 1989 й.да тузилган. «Гайана бродкастинг корпорейшн» ҳукумат радиоэшиттириш хизмати 1979 й.да ташкил этилган. «Гайана телевижн» ҳукумат телехизмати 1993 й.да тузилган. Адабиёти инглиз тилида. Фольклор-ни Г. туб жой аҳолиси — индейслар яратган, кейинчалик шакарқамиш плантацияларида ишлатиш учун келтирилган негрлар ва ҳиндлар ҳам бу жараёнга қўшилган. Ёзма адабиёт 19-а.да пайдо бўлди: «Колонист» тахаллусли муаллифнинг «Демерарадаги тунги ўйлар» лирик шеърлар тўплами, қулликдан фарёд чеккан С. Оливеранинг шеърлари, Т. Доннинг «Мўминларнинг қалб изҳори» тўплами ва б. А. Сеймур «Гвиана устида булут» достонида асосий тарихий даврларни тасвирлаган. Миллий озодлик кураши кучайган пайтда М. Картернинг жўшқин шеърияти катта аҳамият касб этди. Кейинги вақтларда наср ривожланмоқда. Мустамлака даврининг қийинчиликларига қарамай, профессионал санъат ривожланди, у индейс ва негр анъаналарини ўзида мужассамлаштирди. Ёғоч ўймакорлиги, нақшинкорлик, рамзий тасвирлар намуналари мавжуд. Г.даги меъморий иншоотлар асосан ёғочдан ясалган бўлиб, уларнинг услуби ҳар хил (испанча, голландча, инглизча услублар таъсири сезилади). Турар жойлар, одатга кура, баланд ғиштин тиргаклар устига кебрачо, бамбук, пальма ёғочларидан бир қаватли қилиб қурилган. Жоржтаунда дунёдаги энг катта ёгоч черков (меъмори А. Бломфилд) савлат тўкиб турибди. 1945 й.дан сўнг мамлакат пойтахтида замонавий бинолар қурилди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.