Ğayratiy
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 10-b. — ziyouz.com
Ğayratiy (taxallusi; asl nomi Abdurahim Abdullayev) (1902.15.2 — Toşkent — 1976.17.1) — Özbekiston xalq şoiri (1972). Dastlab «Namuna» maktabi (1917—18) va öqituvçilar tayyorlaş 2 yillik kursida (1918—19) öqigan. Toşkentdagi töliqsiz örta maktabda öqituvçilik qilgaç (1919— 23), Bokuga borib, öqituvçilar seminariyasida tahsil olgan (1926). Toşkent q.x. maşinasozligi z-dida işçi va adabiyot tögaragi rahbari (1928—31), Özbekiston davlat naşriyo-tida muharrir (1931 — 35), Alişer Navoiy nomidagi opera va balet teatrida adabiy emakdoş (1942), maktab öquvçilari saroyida adabiyot tögaragi rahbari (1946—76).
Ilk şe'rlar töplami — «Er tovu-şi» (1927). Şundan söng Ğ.ning «Yaşaş taronalari» (1928), «Temp» (1931), «Olov tanlar» (1932), «Tanlangan asarlar» (1934), «Sevgi» (1939), «Oltin yoşlik» (1940), «Asr sadosi» (1972) kabi şe'rlar va «Qutuliş» (1928), «Haşar» (1929), «Qora yuraklar» (1931), «Hikoyalar» (1957) kabi hikoyalar töplamlari, «Oqin hukmi» (1931), «Uzoqdagi yor» (1967), «Baxmal qirğoq» (1971) qissalari naşr etilgan. Ğ. 30-y. lar adabiy jarayonida faol iştirok etib, şu davr ğoyalari ifo-dalangan şe'rlari, ayniqsa, uyğur xalqining musibatli ötmişiga bağişlangan «Onamga xat» (1935) va «Jinasta» (1937) dostonlari bilan maşhur bölgan. Ğ.ning 2-jahon uruşi yillarida millatçilikda ayblanib, Yozuvçilar uyuşmasidan çiqarilişi uning keyingi ijodiy taqdiriga salbiy ta'sir körsatgan. U özini ğoyaviy jihatdan oqlaş maqsadida Hamza, Furqat va Zavqiyga bağişlangan «Ölmas qöşiq», «Şoir» (1955), «Ğurbatda Furqat» (1959), «Bizning Ham-za» (1966) kabi dostonlar hamda ate-istik mavzuda hikoyalar yozgan. Ğ. bolalarga bağişlab «Yöqolgan bola» (1935), «Örmon muşugi», «Toş-soqa kanali» (1940) dostonlarini, «Mening yoşligim» (1935), «Unutil-mas kunlar» (1957), «Rustamning sar-guzaşti» (1961) qissalarini yozgan. Şuningdek, Ğ.ning bolalar hayotidan olingan «Omon», «Tinçlik örmoni», «Uçraşuv», «Örmonda», «Qanotli döstlar», «Ali kiçkina», «Tugmaça-gul» kabi pyesa va inssenirovkalari mavjud. Ularning aksari respublika qöğirçoq teatrlarida sahnalaştirilgan.
Ğ. respublika öquvçilar saroyidagi adabiyot tögaragiga rahbarlik qilgan. Bu tögarakdagi şogirdlari orasidan keyinçalik E.Vohidov, X.Sa-loh, Yu.Şomansur, Sayyor, A.Eşonov singari şoir va yozuvçilar yetişib çiqqan.
As.Tanlangan asarlar [2.j.li], 1—2- j. T., 1973—75; Tarannum vatabassum [Şe'rlar], T., 1975; Quyoş mehri [Şe'rlar], T., 1978; Quyoşga muhabbat, T., 1980.
Ad.Şaripov M., Ğayratiy [Adabiytanqidiy oçerk], T., 1961; Mamajonov S ., Ğayratiy [Adabiy portret], T., 1972.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҒАЙРАТИЙ (тахаллуси; асл номи Абдураҳим Абдуллаев) (1902.15.2 — Тошкент — 1976.17.1) — Ўзбекистон халқ шоири (1972). Дастлаб «Намуна» мактаби (1917—18) ва ўқитувчилар тайёрлаш 2 йиллик курсида (1918—19) ўқиган. Тошкентдаги тўлиқсиз ўрта мактабда ўқитувчилик қилгач (1919— 23), Бокуга бориб, ўқитувчилар семинариясида таҳсил олган (1926). Тошкент қ.х. машинасозлиги з-дида ишчи ва адабиёт тўгараги раҳбари (1928—31), Ўзбекистон давлат нашриё-тида муҳаррир (1931 — 35), Алишер Навоий номидаги опера ва балет театрида адабий эмакдош (1942), мактаб ўқувчилари саройида адабиёт тўгараги раҳбари (1946—76).
Илк шеърлар тўплами — «Эр тову-ши» (1927). Шундан сўнг Ғ.нинг «Яшаш тароналари» (1928), «Темп» (1931), «Олов танлар» (1932), «Танланган асарлар» (1934), «Севги» (1939), «Олтин ёшлик» (1940), «Аср садоси» (1972) каби шеърлар ва «Қутулиш» (1928), «Ҳашар» (1929), «Қора юраклар» (1931), «Ҳикоялар» (1957) каби ҳикоялар тўпламлари, «Оқин ҳукми» (1931), «Узоқдаги ёр» (1967), «Бахмал қирғоқ» (1971) қиссалари нашр этилган. Ғ. 30-й. лар адабий жараёнида фаол иштирок этиб, шу давр ғоялари ифо-даланган шеърлари, айниқса, уйғур халқининг мусибатли ўтмишига бағишланган «Онамга хат» (1935) ва «Жинаста» (1937) достонлари билан машҳур бўлган. Ғ.нинг 2-жаҳон уруши йилларида миллатчиликда айбланиб, Ёзувчилар уюшмасидан чиқарилиши унинг кейинги ижодий тақдирига салбий таъсир кўрсатган. У ўзини ғоявий жиҳатдан оқлаш мақсадида Ҳамза, Фурқат ва Завқийга бағишланган «Ўлмас қўшиқ», «Шоир» (1955), «Ғурбатда Фурқат» (1959), «Бизнинг Ҳам-за» (1966) каби достонлар ҳамда ате-истик мавзуда ҳикоялар ёзган. Ғ. болаларга бағишлаб «Йўқолган бола» (1935), «Ўрмон мушуги», «Тош-соқа канали» (1940) достонларини, «Менинг ёшлигим» (1935), «Унутил-мас кунлар» (1957), «Рустамнинг сар-гузашти» (1961) қиссаларини ёзган. Шунингдек, Ғ.нинг болалар ҳаётидан олинган «Омон», «Тинчлик ўрмони», «Учрашув», «Ўрмонда», «Қанотли дўстлар», «Али кичкина», «Тугмача-гул» каби пьеса ва инсценировкалари мавжуд. Уларнинг аксари республика қўғирчоқ театрларида саҳналаштирилган.
Ғ. республика ўқувчилар саройидаги адабиёт тўгарагига раҳбарлик қилган. Бу тўгаракдаги шогирдлари орасидан кейинчалик Э.Воҳидов, Х.Са-лоҳ, Ю.Шомансур, Сайёр, А.Эшонов сингари шоир ва ёзувчилар етишиб чиққан.
Ас.Танланган асарлар [2.ж.ли], 1—2- ж. Т., 1973—75; Тараннум ватабассум [Шеърлар], Т., 1975; Қуёш меҳри [Шеърлар], Т., 1978; Қуёшга муҳаббат, Т., 1980.
Ад.Шарипов М., Ғайратий [Адабийтанқидий очерк], Т., 1961; Мамажонов С ., Ғайратий [Адабий портрет], Т., 1972.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.