Gaz
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 15–16-b. — ziyouz.com
Gaz — 1) uzunlik va masofani ölçaş uçun möljallangan qad. ölçov birligi; arşin. Örta Osiyo, şu jumladan Özbekistonning ba'zi joylarida zar deb ham yuritilgan. Qiymati 0,71 m deb qabul qilingan. Gaz 3 xil usulda aniqlangan: 1-usulda uzatilgan qölning barmoqlar uçidan yelkagaça bölgan masofa (70-75 sm) (birinçisi); kökrakning örtasigaça bölgan masofa (80-G-90 sm) (ikkinçisi); to ikkinçi yelkagaça bölgan masofa (105-5-110 sm) (uçinçisi). 2-usulda G.ning ölçami 1 barmoq=6 arpa doni (1 arpa doni 6 işçi ot yoliga teng) orqali aniqlanadi. Özbekiston hududida 1G.=24 barmoq bölgan; agar 1 barmoq 2,18+2,28 sm bölsa, 1G. taxm. 52,32-^54,72 sm bölgan. 3-usul böyiça G.ning ölçami muştum (tutam) orqali aniklanadi. Bunda 1 muştum 4 barmoqqa tengligidan, şuningdek boş barmoqning kötarilgan holatdagi uzunligi 3 barmoqqa tengligidan yangi uzunlik ölçov birligi — «muştum kötarilgan boş barmoq b-n» paydo böladi va u miqdor jihatidan 7 barmoq qiymatiga teng hisoblanadi. Şulardan 1G.=6 muştum + 1 muştum kötarilgan boş barmoq b-n = 6-4 barmoq + 7 barmoq =31 barmoq. Demak, bu usulda 1G. 31 barmoqqa teng ekan. Endi 1 barmoqning örtaça 2,18+2,28 sm ga tengligidan 1 G.ning qiymati aniqlanadi: 1G.= 31 barmoq =31 (2,18+2,28)=b7,58+70,68 sm. Qayerda va nima uçun işlatilişiga qarab G.ning qiymati har xil bölgan: Xorazmda G. ikki xil ölçovga ega bölgan: yer ölçaş uçun, mato ölçaş uçun, ya'ni 1 yer G.i=49 barmoq, 1 mato G.i=28 barmoq; 1 barmoq Xorazmda 2,078 sm ekanligi hisobga olinsa, 1 yer G.i=101,882 sm; 1 mato G.i=58,184 sm ekanligi kelib çiqadi. Agar 1 barmoqni 2,18 sm ga teng deb olinsa, unda 1 yer G.i=49-2,18=106,82 sm; 1 mato G.i=28-2,18=61,04 sm ekanligi kelib çiqadi. Buxoroda ham ikki xil G. ölçami qöllanilgan. Birinçisi — oddiy G. 24 barmoqqa teng. Har bir bar-moq (Xorazmdagidek) 2,078 sm ga teng kilib olingan. Şunda 1G.=24 barmoq = 49,875 sm bölgan. Ikkinçisi Buxoro qarisining uçdan biriga teng bölgan. Buxoro şoh G.i 106,82 sm ga teng. Yana G.ning ikki şoh G.iga teng bölgan qiymati ham bölgan va u xalq orasida katta G. deb ham yuritilgan. Buxoroda 1740 y.dan boşlab qiymati 36 barmoqqa teng bölgan G. ham qöllanilgan. Uning qiymati 1G.=36barmoq = 36-2,18=78,48 sm bölgan. Samarkand, Toşkent va Farğonada ham G.ning ikki xil qiymati qöllanilgan. Ulardan biri 40 barmoqqa, ikkinçisi esa 49 barmoqqa teng bölgan. 1 barmoq = 2,18 sm ekanligidan birinçisi — 1G.=40 barmoq = 87,2 sm; ikkinçisi — 1G.=49 barmoq=106,82 sm. G. amadda ming yillardan beri qöllanib kelingan Xoz. kunda ham G. xalq orasida, ya-vni muomalada miqdori 0,71 m bölgan uzunlik ölçovi birligi sifatida qöllanilmoqda; 2) azaldan xalq orasida qöllanib kelingan, uzunlik jihatidan 0,71 m ga teng bölgan arşin yoki olçin kabi uzunlik ölçov vositasi — reyka; 3) Özbekistonning ba'zi joylarida G. hajm ölçov birligi. Mac, G. b-n moy hajmi ölçangan, 1G. hajm = 310-=-325 kub sm ga teng bölgan, bu esa 0,310+0,325 l ga töğri keladi; 4) töqimaçilikda — polotno örişda töqilgan yengil şoyi gazlama; harir G.dan durra, şarflar tikiladi. Ad.: Ahrorov N., Qadimiy ölçov birliklari, T., 1996.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГАЗ — 1) узунлик ва масофани ўлчаш учун мўлжалланган қад. ўлчов бирлиги; аршин. Ўрта Осиё, шу жумладан Ўзбекистоннинг баъзи жойларида зар деб ҳам юритилган. Қиймати 0,71 м деб қабул қилинган. Газ 3 хил усулда аниқланган: 1-усулда узатилган қўлнинг бармоқлар учидан елкагача бўлган масофа (70-75 см) (биринчиси); кўкракнинг ўртасигача бўлган масофа (80-Г-90 см) (иккинчиси); то иккинчи елкагача бўлган масофа (105-5-110 см) (учинчиси). 2-усулда Г.нинг ўлчами 1 бармоқ=6 арпа дони (1 арпа дони 6 ишчи от ёлига тенг) орқали аниқланади. Ўзбекистон ҳудудида 1Г.=24 бармоқ бўлган; агар 1 бармоқ 2,18+2,28 см бўлса, 1Г. тахм. 52,32-^54,72 см бўлган. 3-усул бўйича Г.нинг ўлчами муштум (тутам) орқали аникланади. Бунда 1 муштум 4 бармоққа тенглигидан, шунингдек бош бармоқнинг кўтарилган ҳолатдаги узунлиги 3 бармоққа тенглигидан янги узунлик ўлчов бирлиги — «муштум кўтарилган бош бармоқ б-н» пайдо бўлади ва у миқдор жиҳатидан 7 бармоқ қийматига тенг ҳисобланади. Шулардан 1Г.=6 муштум + 1 муштум кўтарилган бош бармоқ б-н = 6-4 бармоқ + 7 бармоқ =31 бармоқ. Демак, бу усулда 1Г. 31 бармоққа тенг экан. Энди 1 бармоқнинг ўртача 2,18+2,28 см га тенглигидан 1 Г.нинг қиймати аниқланади: 1Г.= 31 бармоқ =31 (2,18+2,28)=б7,58+70,68 см. Қаерда ва нима учун ишлатилишига қараб Г.нинг қиймати ҳар хил бўлган: Хоразмда Г. икки хил ўлчовга эга бўлган: ер ўлчаш учун, мато ўлчаш учун, яъни 1 ер Г.и=49 бармоқ, 1 мато Г.и=28 бармоқ; 1 бармоқ Хоразмда 2,078 см эканлиги ҳисобга олинса, 1 ер Г.и=101,882 см; 1 мато Г.и=58,184 см эканлиги келиб чиқади. Агар 1 бармоқни 2,18 см га тенг деб олинса, унда 1 ер Г.и=49-2,18=106,82 см; 1 мато Г.и=28-2,18=61,04 см эканлиги келиб чиқади. Бухорода ҳам икки хил Г. ўлчами қўлланилган. Биринчиси — оддий Г. 24 бармоққа тенг. Ҳар бир бар-моқ (Хоразмдагидек) 2,078 см га тенг килиб олинган. Шунда 1Г.=24 бармоқ = 49,875 см бўлган. Иккинчиси Бухоро қарисининг учдан бирига тенг бўлган. Бухоро шоҳ Г.и 106,82 см га тенг. Яна Г.нинг икки шоҳ Г.ига тенг бўлган қиймати ҳам бўлган ва у халқ орасида катта Г. деб ҳам юритилган. Бухорода 1740 й.дан бошлаб қиймати 36 бармоққа тенг бўлган Г. ҳам қўлланилган. Унинг қиймати 1Г.=36бармоқ = 36-2,18=78,48 см бўлган. Самарканд, Тошкент ва Фарғонада ҳам Г.нинг икки хил қиймати қўлланилган. Улардан бири 40 бармоққа, иккинчиси эса 49 бармоққа тенг бўлган. 1 бармоқ = 2,18 см эканлигидан биринчиси — 1Г.=40 бармоқ = 87,2 см; иккинчиси — 1Г.=49 бармоқ=106,82 см. Г. амадда минг йиллардан бери қўлланиб келинган Хоз. кунда ҳам Г. халқ орасида, я-вни муомалада миқдори 0,71 м бўлган узунлик ўлчови бирлиги сифатида қўлланилмоқда; 2) азалдан халқ орасида қўлланиб келинган, узунлик жиҳатидан 0,71 м га тенг бўлган аршин ёки олчин каби узунлик ўлчов воситаси — рейка; 3) Ўзбекистоннинг баъзи жойларида Г. ҳажм ўлчов бирлиги. Mac, Г. б-н мой ҳажми ўлчанган, 1Г. ҳажм = 310-=-325 куб см га тенг бўлган, бу эса 0,310+0,325 л га тўғри келади; 4) тўқимачиликда — полотно ўришда тўқилган енгил шойи газлама; ҳарир Г.дан дурра, шарфлар тикилади. Ад.: Аҳроров Н., Қадимий ўлчов бирликлари, Т., 1996.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.