Gaz almaşinuvi
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 16-b. — ziyouz.com
Gaz almaşinuvi - nafas oliş, fotosintez va b. jarayonlarda gazlarning organizm b-n taşqi muhit örtasida almaşinuvi. Organizm nafas xarakatlari vaqtida kislorod olib, karbonat angidrid, moddalar almaşinuvining boşqa gazsimon mahsulotlari va suv buğini çiqaradi; bu deyarli barça organizmdagi moddalar almaşinuvi jarayonining zarur holati. Kislorodsiz dissimilyatsiya jarayoni sodir bölişi mumkin emas. Şuning uçun organizm iste'mol qilgan kislorod mikdoriga qarab, unda sodir böladigan oksidlaniş jarayonining jadalligi va şu b-n birga paydo bölayotgan energiya miqdori özgaradi. Uglevodlar, yoğlar va oqsillar oksidlanganda energiya ajralib çiqadi. Qabul qilinadigan kislorod b-n çiqariladigan karbonat angidrid miqdori organizmning hayot faoliyati şaroitiga, muhit t-rasiga, ovqat tarkibi va b.ga qarab turliça böladi. Organizmning kislorodga extiyoji ortganda gaz yetkazib beruvçi a'zo va sistemalarning faoliyati boşqaça böladi: nafas va qon aylanişi tezlaşadi, qonning fizik-kimyoviy xossalari özgaradi. Bir hujayrali organizmlarda G.a. oddiy diffuziya yöli b-n keçadi. Odam hamda yuksak hayvonlarda G.a.ni ta'minlaydigan maxsus a'zo va sistemalar evolyutsiya jarayonida vujudga kelgan va rivojlangan. Odamdagi G.a. klinikalarda tekşiriladi, bu kasallikni aniqlaşda diagnostik ahamiyatga ega. Hayvonlardagi G.a.ni örganiş köpgina biologik muammolarni hal qiliş imkonini beradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГАЗ АЛМАШИНУВИ - нафас олиш, фотосинтез ва б. жараёнларда газларнинг организм б-н ташқи муҳит ўртасида алмашинуви. Организм нафас харакатлари вақтида кислород олиб, карбонат ангидрид, моддалар алмашинувининг бошқа газсимон маҳсулотлари ва сув буғини чиқаради; бу деярли барча организмдаги моддалар алмашинуви жараёнининг зарур ҳолати. Кислородсиз диссимиляция жараёни содир бўлиши мумкин эмас. Шунинг учун организм истеъмол қилган кислород микдорига қараб, унда содир бўладиган оксидланиш жараёнининг жадаллиги ва шу б-н бирга пайдо бўлаётган энергия миқдори ўзгаради. Углеводлар, ёғлар ва оқсиллар оксидланганда энергия ажралиб чиқади. Қабул қилинадиган кислород б-н чиқариладиган карбонат ангидрид миқдори организмнинг ҳаёт фаолияти шароитига, муҳит т-расига, овқат таркиби ва б.га қараб турлича бўлади. Организмнинг кислородга эхтиёжи ортганда газ етказиб берувчи аъзо ва системаларнинг фаолияти бошқача бўлади: нафас ва қон айланиши тезлашади, қоннинг физик-кимёвий хоссалари ўзгаради. Бир ҳужайрали организмларда Г.а. оддий диффузия йўли б-н кечади. Одам ҳамда юксак ҳайвонларда Г.а.ни таъминлайдиган махсус аъзо ва системалар эволюция жараёнида вужудга келган ва ривожланган. Одамдаги Г.а. клиникаларда текширилади, бу касалликни аниқлашда диагностик аҳамиятга эга. Ҳайвонлардаги Г.а.ни ўрганиш кўпгина биологик муаммоларни ҳал қилиш имконини беради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.