Gaz dinamikasi
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 19–20-b. — ziyouz.com
Gaz dinamikasi - gidroaeromexanikaning siqiluvçan tutaş muhitlar (gaz va suyuqliklar) harakatini va ularning qattiq jismlar b-n özaro ta'sirlaşuvini örganiş b-n şugullanadigan bölimi. Termodinamika, akustika, dinamik meteorologiya b-n uzviy boğliq. Asosiy vazifalari: gaz (havo)da harakatlanayotgan jismlar (sa-molyotlar, raketalar, snaryadlar va b.)ga ta'sir qiladigan kuçlarni aniqlaş xamda şu jismlarning eng qulay şakl-larini yaratiş; reaktiv dvigatellar, aerodinamik quvurlar va b.ning eng muhim qismlari — soplo va diffuzorlar hamda boşqa kanallarning qulay şakllarini topiş; portlaş, detonatsiya va b. hollarda paydo böladigan tölqinlarning tarqaliş qonuniyatlarini aniqlaş va h.k. Hoz. zamon G.d.da yuqori t-ralarda gazning oqib çiqişida sodir böladigan hodisalar, maye, kimyoviy reaksiyalar (dissotsiatsiya, yoniş, va b. kimyoviy reaksiyalar) hamda fizikaviy jarayonlar (ionlanişlar, nurlanişlar) ham tekşiriladi. Gazning siqilişi (kiçik tezlikda) dinamik meteorologiyada tadqiq qilinadi, elektr va magnit maydonlar mavjudligida elektr ötkazuvçan gazlarning harakati magnitik gaz dinamikasida örganiladi. Gazni tutaş muhit deb qarab bölmaydigan, gaz molekulalarining özaro ta'sirini hamda qattiq jism b-n ta'sirini örganiş lozim bölgan hollarda siyraklangan gazning molekulyar-kinetik nazariyasiga asoslangan siyraklangan gaz dinamikasi qonuniyatlari b-n iş köriladi. G.d. siqiladigan gaz oqimlari nazariyasini, zarbiy tölqinlar naza-riyasini, issiqlik almaşinuvi (konvektiv va nurli) nazariyasini ham öz içiga oladi. G.d.ning boş qonunlari mexanika va termodinamika qonunlarining harakatlanayotgan gaz muhitiga tatbiqi asosida yuzaga kelgan. D. Bernulli, nemis olimi B. Riman, ingliz olimi U. Rankin, fransuz olimi A. Gyuygono, rus olimlari S. A. Çapligin. M. V. Keldiş, A. A. Fridman va b. G.d. taraqqiyotiga katta hissa qöşdilar. Har xil gaz apparatlari, gaz maşinalari va dvigatellari i.ç.da G. d. masalalarini hal qilişning ahami-yati katta. G. d. qonunlari ballistik qurilmalar, kompressor, turbinalar, reaktiv dvigatellar, gaz quvurlari va b.ni hisoblaşga tatbiq qilinadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГАЗ ДИНАМИКАСИ - гидроаэромеханиканинг сиқилувчан туташ муҳитлар (газ ва суюқликлар) ҳаракатини ва уларнинг қаттиқ жисмлар б-н ўзаро таъсирлашувини ўрганиш б-н шугулланадиган бўлими. Термодинамика, акустика, динамик метеорология б-н узвий боғлиқ. Асосий вазифалари: газ (ҳаво)да ҳаракатланаётган жисмлар (са-молётлар, ракеталар, снарядлар ва б.)га таъсир қиладиган кучларни аниқлаш хамда шу жисмларнинг энг қулай шакл-ларини яратиш; реактив двигателлар, аэродинамик қувурлар ва б.нинг энг муҳим қисмлари — сопло ва диффузорлар ҳамда бошқа каналларнинг қулай шаклларини топиш; портлаш, детонация ва б. ҳолларда пайдо бўладиган тўлқинларнинг тарқалиш қонуниятларини аниқлаш ва ҳ.к. Ҳоз. замон Г.д.да юқори т-раларда газнинг оқиб чиқишида содир бўладиган ҳодисалар, мае, кимёвий реакциялар (диссоциация, ёниш, ва б. кимёвий реакциялар) ҳамда физикавий жараёнлар (ионланишлар, нурланишлар) ҳам текширилади. Газнинг сиқилиши (кичик тезликда) динамик метеорологияда тадқиқ қилинади, электр ва магнит майдонлар мавжудлигида электр ўтказувчан газларнинг ҳаракати магнитик газ динамикасида ўрганилади. Газни туташ муҳит деб қараб бўлмайдиган, газ молекулаларининг ўзаро таъсирини ҳамда қаттиқ жисм б-н таъсирини ўрганиш лозим бўлган ҳолларда сийракланган газнинг молекуляр-кинетик назариясига асосланган сийракланган газ динамикаси қонуниятлари б-н иш кўрилади. Г.д. сиқиладиган газ оқимлари назариясини, зарбий тўлқинлар наза-риясини, иссиқлик алмашинуви (конвектив ва нурли) назариясини ҳам ўз ичига олади. Г.д.нинг бош қонунлари механика ва термодинамика қонунларининг ҳаракатланаётган газ муҳитига татбиқи асосида юзага келган. Д. Бернулли, немис олими Б. Риман, инглиз олими У. Ранкин, француз олими А. Гюйгоньо, рус олимлари С. А. Чаплигин. М. В. Кельдиш, А. А. Фридман ва б. Г.д. тараққиётига катта ҳисса қўшдилар. Ҳар хил газ аппаратлари, газ машиналари ва двигателлари и.ч.да Г. д. масалаларини ҳал қилишнинг аҳами-яти катта. Г. д. қонунлари баллистик қурилмалар, компрессор, турбиналар, реактив двигателлар, газ қувурлари ва б.ни ҳисоблашга татбиқ қилинади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.