Gaz konlari
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 21–22-b. — ziyouz.com
Gaz konlari — Yer pöstining ma'lum bir qismidagi aniq tektonik strukturada joylaşgan tabiiy gaz uyumlari. Tabiiy gazlar alohida gaz koni holida yoki neft b-n birga (neft-gaz konlari) uçraydi. G. k. köp tabaqali va bir tabaqali konlarga bölinadi. Köp tabaqali G.k. kesmasida bir maydonda turli çuqurlikda ustma-ust joylaşgan bir qança gaz uyumlari böladi. G. k. kesmasining turli masofalarida har xil gaz uyumlari uçraydi. G. k. fazoviy umumiylaşgan gaz yiğiliş zonalarida guruhlangan va gazli yoki gaz-neftli platforma (qubbasimon dönglik, platforma içki çökmalari va b.), geosinklinal (toğlararo vodiylar, örtaliq massiv-lari), ötiş (toğ etagi botiği) tur-lariga bölinadi. Köp tabaqali G. k. gaz alohida-alohida burği quduqlaridan yoki hamma tabaqani kesib ötgan bitta burği quduğidan çiqariladi. G. k. gazla Özbeşstoi gaz havzalarn gaz kondensatlarining tarkibn va ba'zi xossalari tarkibida uglevodoroddan taşqari karbonat angidridi (CO2), azot (N), vodorod sulfidi (H2S), nodir gazlardan geliy, argon ham böladi. G. k. sof (yoki quruq gaz) va yoğli G. k. ga bölinadi. Sof. G. k. gazlari metan (94—99%) va oz mikdorda etandan iborat. Moyli G. k.da metan va etandan taşqari ma'lum mikdorda propan (C3H8), butan, izobutan (C4H|0) va pentan (C5H12) uçraşi mumkin. 20-a. oxirigaça yuzdan ortiq mamlakatda qariyb 16000 neft va gaz koni topilgan. Bulardan 400 ga yaqini suv ostida. Ular okean qirğoğiga yaqin yerlarda bir neça yuz metrdan 3,5 km gaça çuqurliqdagi yotqiziqlarda joylaşgan. Kaspiy dengizida, Kaliforniya va Alyaska qirğoklarida, Fors, Meksika (Golf-Kosta qismida) qöltiqlarida gaz va neft konlari paleozoy, mezozoy va kaynozoy eralarining ğovak va darz ketgan jinslarida joylaşgan. Eng katta konlardan Urengoy, Zapolyarnoye, Gazli, Medvejye konlari ma'lum. Özbekistonda olinayotgan gazning bir qismi qöşni davlatlarga eksport qilinadi. Özbekistonda 100 dan ortiq neft va gaz konlari mezozoy va kaynozoy eralari jinslaridan topilgan. Ulardan 45 tasi gazkondensat va gaz-neftli konlar bölib, Buxoro, Qaşqadaryo, Surxondaryo, Farğona, Andijon, Namangan viloyatlarida va Qoraqalpoğiston Respublikasida joylaşgan. Buxoro-Xiva neft-gaz mintaqasida 17 yirik gaz koni bor (Uçqir, Dengizköl, Örtabuloq, Kökdumaloq, Zevardi va b.). Farğona vodiysi va Surxondaryo viloyatida gaz konlari yura, bör, paleogen yotqiziqlarida, Qaşqadaryo, Buxoro viloyatlarida yura va bör, Qoraqalpoğiston Respublikasida esa faqat yura yotqiziqlarida aniklangan. Gaz va neft uyumlari töplangan yotqiziqlarning umumiy qalinligi bir neça 100 m dan 10—12 km gaça. Özbekistonda aniklangan gazning umumiy zaxirasi 5429 mlrd. m3, razvedka qilingani esa 489 mlrd.m3. Gazli va Şörtan gaz konlari noyob konlardir. Hisor toğlarining jan.-ğarbida (Odamtoş, Gumbuloq), Surxondaryoda (Gajak), Ustyurtda (Şaxpaxti) katta gaz konlari bor. OPEK (neft eksport qiluvçi mamlakatlar taşkiloti) mamlakatlarida jahondagi gaz zaxirasining 40% mavjud. Şuning 28% Fors körfazida. Dunyoda olinadigan gazning 10—11% OPEK mamlakatlariga töğri keladi. Jahondagi gazning 1996 y.dagi hisoblangan zaxirasi 140-103 mlrd. m3, olingan gazning mikdori 2310 mlrd. m3 ga teng. 1990-y.larda dunyo miqyosida 22 ta supergigant gaz koni bölgan, şundan 11 tasi RF (Ğarbiy Sibir)da joylaşgan. Fransiyada (Lak), Ja-zoirda (Xessi-R'Mel), Alyaskada (Prudxobey), Qozoğistonda (Qoraçiğanoq, Jeriboy, Uzen), Turkmaniston-da (Şotlik, Gugurtli, «Yubiley») yi-rik gaz konlari bor. Özbekistonda 1997 y.da 51,2 mlrd. m3 gaz çiqarilgan, bi-nobarin Respublika gaz çiqariş böyi-ça 6—7 örinni egallagan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГАЗ КОНЛАРИ — Ер пўстининг маълум бир қисмидаги аниқ тектоник структурада жойлашган табиий газ уюмлари. Табиий газлар алоҳида газ кони ҳолида ёки нефть б-н бирга (нефть-газ конлари) учрайди. Г. к. кўп табақали ва бир табақали конларга бўлинади. Кўп табақали Г.к. кесмасида бир майдонда турли чуқурликда устма-уст жойлашган бир қанча газ уюмлари бўлади. Г. к. кесмасининг турли масофаларида ҳар хил газ уюмлари учрайди. Г. к. фазовий умумийлашган газ йиғилиш зоналарида гуруҳланган ва газли ёки газ-нефтли платформа (қуббасимон дўнглик, платформа ички чўкмалари ва б.), геосинклиналь (тоғлараро водийлар, ўрталиқ массив-лари), ўтиш (тоғ этаги ботиғи) тур-ларига бўлинади. Кўп табақали Г. к. газ алоҳида-алоҳида бурғи қудуқларидан ёки ҳамма табақани кесиб ўтган битта бурғи қудуғидан чиқарилади. Г. к. газла Ўзбешстои газ ҳавзаларн газ конденсатларининг таркибн ва баъзи хоссалари таркибида углеводороддан ташқари карбонат ангидриди (СО2), азот (N), водород сульфиди (H2S), нодир газлардан гелий, аргон ҳам бўлади. Г. к. соф (ёки қуруқ газ) ва ёғли Г. к. га бўлинади. Соф. Г. к. газлари метан (94—99%) ва оз микдорда этандан иборат. Мойли Г. к.да метан ва этандан ташқари маълум микдорда пропан (С3Н8), бутан, изобутан (С4Н|0) ва пентан (С5Н12) учраши мумкин. 20-а. охиригача юздан ортиқ мамлакатда қарийб 16000 нефть ва газ кони топилган. Булардан 400 га яқини сув остида. Улар океан қирғоғига яқин ерларда бир неча юз метрдан 3,5 км гача чуқурлиқдаги ётқизиқларда жойлашган. Каспий денгизида, Калифорния ва Аляска қирғокларида, Форс, Мексика (Гольф-Коста қисмида) қўлтиқларида газ ва нефть конлари палеозой, мезозой ва кайнозой эраларининг ғовак ва дарз кетган жинсларида жойлашган. Энг катта конлардан Уренгой, Заполярное, Газли, Медвежье конлари маълум. Ўзбекистонда олинаётган газнинг бир қисми қўшни давлатларга экспорт қилинади. Ўзбекистонда 100 дан ортиқ нефть ва газ конлари мезозой ва кайнозой эралари жинсларидан топилган. Улардан 45 таси газконденсат ва газ-нефтли конлар бўлиб, Бухоро, Қашқадарё, Сурхондарё, Фарғона, Андижон, Наманган вилоятларида ва Қорақалпоғистон Республикасида жойлашган. Бухоро-Хива нефть-газ минтақасида 17 йирик газ кони бор (Учқир, Денгизкўл, Ўртабулоқ, Кўкдумалоқ, Зеварди ва б.). Фарғона водийси ва Сурхондарё вилоятида газ конлари юра, бўр, палеоген ётқизиқларида, Қашқадарё, Бухоро вилоятларида юра ва бўр, Қорақалпоғистон Республикасида эса фақат юра ётқизиқларида аникланган. Газ ва нефть уюмлари тўпланган ётқизиқларнинг умумий қалинлиги бир неча 100 м дан 10—12 км гача. Ўзбекистонда аникланган газнинг умумий захираси 5429 млрд. м3, разведка қилингани эса 489 млрд.м3. Газли ва Шўртан газ конлари ноёб конлардир. Ҳисор тоғларининг жан.-ғарбида (Одамтош, Гумбулоқ), Сурхондарёда (Гажак), Устюртда (Шахпахти) катта газ конлари бор. ОПЕК (нефть экспорт қилувчи мамлакатлар ташкилоти) мамлакатларида жаҳондаги газ захирасининг 40% мавжуд. Шунинг 28% Форс кўрфазида. Дунёда олинадиган газнинг 10—11% ОПЕК мамлакатларига тўғри келади. Жаҳондаги газнинг 1996 й.даги ҳисобланган захираси 140-103 млрд. м3, олинган газнинг микдори 2310 млрд. м3 га тенг. 1990-й.ларда дунё миқёсида 22 та супергигант газ кони бўлган, шундан 11 таси РФ (Ғарбий Сибирь)да жойлашган. Францияда (Лак), Жа-зоирда (Хесси-Р’Мель), Аляскада (Прудхобей), Қозоғистонда (Қорачиғаноқ, Жерибой, Узен), Туркманистон-да (Шотлик, Гугуртли, «Юбилей») йи-рик газ конлари бор. Ўзбекистонда 1997 й.да 51,2 млрд. м3 газ чиқарилган, би-нобарин Республика газ чиқариш бўйи-ча 6—7 ўринни эгаллаган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.