Gaz ombori
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 22–23-b. — ziyouz.com
Gaz ombori GAZ OMBORI, yer osti gaz ombori — gaz saqlanadigan tabiiy yoki sun'iy rezervuar. Yer usti va yer osti G. o.lariga bölinadi. Yer osti G.o. sanoat ahamiyatiga ega, çunki ularda katta miqsorda (bir neça mln.dan mlrd. m3 gaça) gaz saqlaş mumkin. Yer osti G. o. samarasi juda yuqori hamda xavfsiz. G.o.ning xalq xöjaligida yoqilğiga bölgan mavsumiy talab özgaruvçanligini meyorlaştirişda muhim iqtisodiy ahamiyati bor. Ularning bir turi neft yoki gazi tugagan böşliqlarda, Yerning suvli qatlamlarida (gaz suv içiga qamaladi) qurilişi mumkin. Bunday omborlarda tabiiy gaz gaz holatida saqlanadi. Uning boşqa turi taşlandiq şaxta, tunnel, ğorlar, konlarning qazilgan yöllarida quriladi. Toğ jinslari böşliqdarida gaz aksariyat hollarda atrof haroratida va 0,8—1,0 Mn/m2 (8—10 kgk/sm2) va undan ortiq bosimda siqilgan holda saqlanadi. 60-y.lardan boşlab tabiiy gazni sanoat miqyosida yer usti va yer osti omborlarida atmosfera bosi-mida, past haroratda, suyuq holatda saklaş qöllaniladi. Işlatib bölin-gan neft va gaz konlari örnida quri-ladigan G. o. arzon hamda qulay hisoblanadi. Birinçi yer osti G. o. 1915 y. Kanada-da işlatib bölingan kon örnida qurilgan. Gazni yer ostida saklaş AQŞ da rivojlangan. Germaniya, Polşa, Fransiya va b. mamlakatlarda ham yer osti G. o.lari mavjud. Rossiyada dastlab 1958 y.da Samara viloyatida Başkatov yer osti G.o. gazdan böşagan kon örnida bunyod etilgan. I. A. Çarnovning nazariy işi asosida yer osti suvli qatlamlarida gaz saqlaş texnologiyasi dunyoda birinçi bor işlab çiqildi (Sankt-Peterburg, Gatçinsk T.o.; 1963). Şyolkovsk G. o. dunyodagi yirik G.o.lardan biri [3,0 mlrd. m3 gaz 11 Mn/m2 (PO kgk/sm2) bosimda saklanadi]. Özbekistonda asosan yer osti G. o.lari 60-y.lar örtalaridan «Öztransgaz» davlat birlaşmasi tizimida kurila boşladi. 1965 y. Özbekistan va Qozoğiston çegarasida birinçi T.o.— Pol-toratsk G.o. yer osti suvli qatlamida quriddi (45 burği quduği bölib, 1995— 96 yilgi mavsumda olingan gaz hajmi 345 mln. m3 böldi). 1978 y.da esa Özbekiston va Qirğiziston xududida 1-Şim.Söx G.o. bunyod etiddi (72 burği quduği bölib, 1996 y.da undan olingan gaz hajmi Özbekistondagi barça G.o.lardan olingan gazning 14% ni taşkil qildi). 1983 y.dan Qirğizistonda Moylisuv G.o. qurildi (5 burği quduği bor; suv qatlamida yiğilgan gaz radiusi 7—8 km ga boradi). 1984 y.da 2-Şim. Söx G.o. bunyod etilgan (45 burği quduği bor). 1988 y.ga kelib Gazli G.o. quriddi (bu G.o. hajm jihatidan ança katta bölib, 205 burği quduği bor). Bu G.o.dagi bosimning nihoyat pastli-gi (1,0 kgk/sm2) jahon tajribasidagi yagona holat sanaladi. 1999 y.da Xöjaobod G.o. (Andijon viloyati) ning 1-navbati işga tuşiriddi. Hoz. barça G.o.larning imkoniyatlari gaz iste'molidagi mavsumiy özgarişlarning 70— 75% ni tartiblaşga yetadi. Yoqilğiga bölgan mavsumiy talab özgaruvçanligini yanada barqarorlaştiriş maqsadlarida yangi G.o. bunyod etiş ustida (maye, Toşkent viloyatida yangi G.o. quriş böyiça) izlanişlar olib borilmoqda. Akbarxöja Rahimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГАЗ ОМБОРИ, ер ости газ омбори — газ сақланадиган табиий ёки сунъий резервуар. Ер усти ва ер ости Г. о.ларига бўлинади. Ер ости Г.о. саноат аҳамиятига эга, чунки уларда катта миқцорда (бир неча млн.дан млрд. м3 гача) газ сақлаш мумкин. Ер ости Г. о. самараси жуда юқори ҳамда хавфсиз. Г.о.нинг халқ хўжалигида ёқилғига бўлган мавсумий талаб ўзгарувчанлигини меъёрлаштиришда муҳим иқтисодий аҳамияти бор. Уларнинг бир тури нефть ёки гази тугаган бўшлиқларда, Ернинг сувли қатламларида (газ сув ичига қамалади) қурилиши мумкин. Бундай омборларда табиий газ газ ҳолатида сақланади. Унинг бошқа тури ташландиқ шахта, туннель, ғорлар, конларнинг қазилган йўлларида қурилади. Тоғ жинслари бўшлиқдарида газ аксарият ҳолларда атроф ҳароратида ва 0,8—1,0 Мн/м2 (8—10 кгк/см2) ва ундан ортиқ босимда сиқилган ҳолда сақланади. 60-й.лардан бошлаб табиий газни саноат миқёсида ер усти ва ер ости омборларида атмосфера боси-мида, паст ҳароратда, суюқ ҳолатда саклаш қўлланилади. Ишлатиб бўлин-ган нефть ва газ конлари ўрнида қури-ладиган Г. о. арзон ҳамда қулай ҳисобланади. Биринчи ер ости Г. о. 1915 й. Канада-да ишлатиб бўлинган кон ўрнида қурилган. Газни ер остида саклаш АҚШ да ривожланган. Германия, Польша, Франция ва б. мамлакатларда ҳам ер ости Г. о.лари мавжуд. Россияда дастлаб 1958 й.да Самара вилоятида Башкатов ер ости Г.о. газдан бўшаган кон ўрнида бунёд этилган. И. А. Чарновнинг назарий иши асосида ер ости сувли қатламларида газ сақлаш технологияси дунёда биринчи бор ишлаб чиқилди (Санкт-Петербург, Гатчинск Т.о.; 1963). Шёлковск Г. о. дунёдаги йирик Г.о.лардан бири [3,0 млрд. м3 газ 11 Мн/м2 (ПО кгк/см2) босимда сакланади]. Ўзбекистонда асосан ер ости Г. о.лари 60-й.лар ўрталаридан «Ўзтрансгаз» давлат бирлашмаси тизимида курила бошлади. 1965 й. Ўзбекистан ва Қозоғистон чегарасида биринчи Т.о.— Пол-торацк Г.о. ер ости сувли қатламида қуридди (45 бурғи қудуғи бўлиб, 1995— 96 йилги мавсумда олинган газ ҳажми 345 млн. м3 бўлди). 1978 й.да эса Ўзбекистон ва Қирғизистон худудида 1-Шим.Сўх Г.о. бунёд этидди (72 бурғи қудуғи бўлиб, 1996 й.да ундан олинган газ ҳажми Ўзбекистондаги барча Г.о.лардан олинган газнинг 14% ни ташкил қилди). 1983 й.дан Қирғизистонда Мойлисув Г.о. қурилди (5 бурғи қудуғи бор; сув қатламида йиғилган газ радиуси 7—8 км га боради). 1984 й.да 2-Шим. Сўх Г.о. бунёд этилган (45 бурғи қудуғи бор). 1988 й.га келиб Газли Г.о. қуридди (бу Г.о. ҳажм жиҳатидан анча катта бўлиб, 205 бурғи қудуғи бор). Бу Г.о.даги босимнинг ниҳоят пастли-ги (1,0 кгк/см2) жаҳон тажрибасидаги ягона ҳолат саналади. 1999 й.да Хўжаобод Г.о. (Андижон вилояти) нинг 1-навбати ишга туширидди. Ҳоз. барча Г.о.ларнинг имкониятлари газ истеъмолидаги мавсумий ўзгаришларнинг 70— 75% ни тартиблашга етади. Ёқилғига бўлган мавсумий талаб ўзгарувчанлигини янада барқарорлаштириш мақсадларида янги Г.о. бунёд этиш устида (мае, Тошкент вилоятида янги Г.о. қуриш бўйича) изланишлар олиб борилмоқда. Акбархўжа Раҳимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.