Gaz va suyuqliklarning oqişi
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 18-b. — ziyouz.com
Gaz va suyuqliklarning oqişi — gazsimon moddalar va suyuqliklarning bosim ta'sirida harakatlanişi. Gaz (yoki suyuqlik) sekin oqqanda qatlamlari özaro parallel joylaşadi. Bunday oqim laminar oqim deyiladi. Gaz (yoki suyuqlik) tez oqsa, qatlamlari özaro aralaşib ketadi. Bunday oqim turbulent oqim deyiladi. Gaz va suyuqlik katlamlari bir-biriga nisbatan harakatlanganda ular orasida içki işqalaniş kuçi, ya'ni qovuşoqlik paydo böladi. Nay içida laminar oqimning turbulent oqimga utişi Reynolde soni pzV b-n ifodalanadi. Bunda: r — gaz yoki suyuqlik ziçligi, 8 — oqiş tezligi, g — nay-ning radiusi, g| — qovuşoqlik koeffitsiyenti. Gazlarning qovuşoqlik koeffitsiyenti suyuqliklarnikidan bir neça yuz baravar kiçik böladi. Gaz yoki suyukdik nayda okişi uçun nayning ikki uçida bosimlar farqi Ar=r,—r2 bölişi şart. Laminar oqim uçun ma'lum vakt içida naydan oqib ötgan gaz (yoki suyuqlik) hajmi Puazeyl formulasi b-n ifodalanadi: V = vro ,8l» (bunda Ar— bosimlar farqi, / — nay uzunligi). Juda past bosimda (vakuum da) gazlarning oqişi normal şaroitdagidan farq qiladi. Gaz oqkan vaqtda molekulalari bir-biri b-n töqnaşmasa, bunday oqim molekulyar okim deyiladi. Molekulyar okimda naydan oqib ötgan gaz miqdori molekulalar tezligiga va nay radiusining kubiga töğri proporsional, qovuşoqlik koeffitsiyentiga boğliq emas. G. va s.o.ni örganiş aerodinamika, gaz dinamikasi fanlarining asosiy masalalaridan hisoblanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГАЗ ВА СУЮҚЛИКЛАРНИНГ ОҚИШИ — газсимон моддалар ва суюқликларнинг босим таъсирида ҳаракатланиши. Газ (ёки суюқлик) секин оққанда қатламлари ўзаро параллел жойлашади. Бундай оқим ламинар оқим дейилади. Газ (ёки суюқлик) тез оқса, қатламлари ўзаро аралашиб кетади. Бундай оқим турбулент оқим дейилади. Газ ва суюқлик катламлари бир-бирига нисбатан ҳаракатланганда улар орасида ички ишқаланиш кучи, яъни қовушоқлик пайдо бўлади. Най ичида ламинар оқимнинг турбулент оқимга утиши Рейнольде сони pzV б-н ифодаланади. Бунда: р — газ ёки суюқлик зичлиги, 8 — оқиш тезлиги, г — най-нинг радиуси, г| — қовушоқлик коэффициенти. Газларнинг қовушоқлик коэффициенти суюқликларникидан бир неча юз баравар кичик бўлади. Газ ёки суюкдик найда окиши учун найнинг икки учида босимлар фарқи Ар=р,—р2 бўлиши шарт. Ламинар оқим учун маълум вакт ичида найдан оқиб ўтган газ (ёки суюқлик) ҳажми Пуазейль формуласи б-н ифодаланади: V = vro ,8л» (бунда Ар— босимлар фарқи, / — най узунлиги). Жуда паст босимда (вакуум да) газларнинг оқиши нормал шароитдагидан фарқ қилади. Газ оқкан вақтда молекулалари бир-бири б-н тўқнашмаса, бундай оқим молекуляр оким дейилади. Молекуляр окимда найдан оқиб ўтган газ миқдори молекулалар тезлигига ва най радиусининг кубига тўғри пропорционал, қовушоқлик коэффициентига боғлиқ эмас. Г. ва с.о.ни ўрганиш аэродинамика, газ динамикаси фанларининг асосий масалаларидан ҳисобланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.