Gazlarni suyultiriş

Gazlarni suyultiriş - gazlarni kritik (çegaraviy) t-radan pastroq t-ralarda siqiş yöli b-n suyuq holatga ötkaziş. Kritik t-rasi atrof muhit t-rasi (amalda 220 K) dan yuqori bölgan Cl2, CO2, NH3 va b. gazlarni sanoat maqsadlarida suyultiriş uçun kompressorlar vositasida siqiladi, söngra issiqlik almaştirgiçda kondensatsiyalanadi. Bu holda sovituvçi agent (suv yoki nomakob) gazning kondensatsiyalaniş issiqligini olib ketadi. Kritik t-rasi xona t-rasidan past bölgan gazlarni suyultiriş uçun tegişli sovitiş sikllaridan foydalangan holda, dastavval, ularni har bir gazga xos bölgan kritik t-radan pastroq t-ragaça sovitiladi, söngra tegişli bosim ostida siqib, suyuq holga keltiriladi. Past t-ralarda qaynaydigan gazlar (N2, O2 va b.)ni suyultirişda kaskad usuli qöllanilgan. Çuqur sovitiş usulida quyidagilardan foydalaniladi: 1. Gazni drossellaşda (maye, ventil orqali) gazning sovişi Joul— Tomson effekti tufayli yuz beradi. Bu holda drossellaş oldidan gazning t-rasi Joul — Tomson effekta tufayli öz işorasini özgartiradigan inversiya nuqtasidan pastroqqa tuşirilişi lozim. Şu sababli ham, maye, H2 ni suyuq N2 b-n, Ne ni esa suyuq H2 b-n sovitiladi; havo köpinça ammiak yoki freon b-n sovitilib, suyuqlikning çiqiş miqaorini orttiriş mumkin. 2. Gazni detanderda suyultirişda izoentropik kengaytiriş usulidan foy-dalaniladi. Siklning termodinamik qaytuvçanligini oşiriş uçun turliça t-ralar maromida işlaydigan bir neçta detander işlatiladi. Maye, Ne ni ikki detanderli siklda suyultiriş uçun sovuqdik uç t-ra bosqiçida hosil qilinadi. Dastlabki havo suyultiriş maşinalarida (nemis muhandislari K. Linde va Gempson, 1895) gazlarni kritik t-radan past t-ragaça sovitib, söngra suyultiriş uçun drossellaş usulidan foydalanilgan. Bunda Joul — Tomson effektidan taşqari muhim usul — qarşi oqimda issiqdik almaşiş usulidan foydalanilgan. Vodorod va geliyni suyultirişda Joul—Tomson effektidan foydalanişga asoslangan uşbu usul hoz. suyultiriş texnikasining asosini taşkil etadi. Gaz adiabatik kengayişda taşqi iş bajarib sovişi yuz beradigan detan-derlardan birinçi bor fransuz muxandisi J. Klod havoni suyultirişda foydalandi (1902). Keyinçalik bu detanderlar takomillaştirildi. Yuqori samara b-n işlaydigan turbodetander P. L. Kapitsa tomonidan yaratildi (1934). Bu maşina geliyni dastlab suyuq vodorod b-n emas, balki suyuq azot b-n sovitişga moslangan edi. Detanderda kengaytiriş yöli b-n sovitiş meyoriga yetkaziladi, gazni suyultiriş esa bevosita drosellaşda röy beradi. Uşbu usul yanada takomillaştirilib (amerikalikolim S. Kollinz, 1947), uning suyuq geliy tayyorlaş unumdorligi 30 litr/soatgaça yetkazildi. Suyultirilgan gazlar past t-ralarni hosil qilişda muhim ahamiyatga ega. Suyuq gaz ustidagi bugni jadal haydaş yöli b-n deyarli barça gazlarni qotiş t-rasigaça sovitiş, geliyning 3Ne izotopini jadal buğlatiş orqa-li 0,3 K t-raga erişiş mumkin. Şu holatda 3-106 Pa bosim ostida siqiş orqaligina uni qattiq holatga ötkaziş mumkin.