Ğaznavilar davlati

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 7–10-b. — ziyouz.com

Ğaznavilar davlati - Xuroson, Şim. Hindiston hamda qisman Mova-rounnahr va Xorazmda ğaznaviylar sulolasi boşqargan turkiy davlat. Ğ.d.ga Alpteginning ğulomi va kuyovi Sabuktegin asos solgan. Davlat nomi saltanatning poytaxti Ğazna ş. nomidan olingan.

Turkiy ğulomlar xizmatlari evaziga somoniylardan Xuroson va Afğonistonning turli viloyatlari (Ğazna, Kobul va b.) ni boşqariş huquqini olganlar. Sabuktegin Ğazna viloyatining noibi va qöşin amiri qilib tayinlangaç (977), u bu mulklarni mustaqil boşqarişga kirişgan. 994— 995 y.larda Xurosonda bölib ötgan 2 jangda somoniylar amiri Nuh ibn Mansur va noib Sabuktegin boşçiligidagi birlaşgan qöşin isyon kötargan turk sarkardalari Abu Açi Simjuriy (Abulhasan Simjuriynint öğli) va Foyiq qöşinlarini tor-mor keltiriş jarayonida Sabukteginning siyosiy nufuzi yanada ortadi.

Ğ.d ning eng kuçaygan davri amir Sabuktegin, ayniqsa, sulton Mahmud Ğaznaviy hukmronligi yillariga töğri keladi. 11-a. boşlariga kelganda Musulmon Şarqining eng qudratli davlatlaridan biriga aylangan Ğ.d.ning çegaralari ğarbda Ray va Isfahon ş.lari, Kaspiy dengizi hamda şim.-ğarbda Xorazm va Orol dengizigaça çözilgan, şarqda esa Şim. Hindistonning kattagina qis-mini öz içiga olgan va jan. da Balu-jistongaça yetgan edi. Mahmud Ğaznaviy somoniylar sulolasi barham topgaç, ularning Xurosondagi butun hududini, keyinçalik Xorazm davla-tini (1017) ham öz saltanati tarkibiga qöşib olgan. Biroq Jan. Toxa-riston (hoz. Şim. Afğoniston)dan taşqari Şim. Toxariston (hoz. Surxondaryo viloyati va Jan. Tojikiston) hududini ham egallaş uçun ğaznaviylar kuraş boşlaganlarida qoraxoniylar bilan ularning manfaatlari özaro töqnaşdi. Keskin kuraşlar natijasida Çağoniyon va Termiz ğaznaviylarga böysundirilgan. Ğaznaviylar bilan koraxoniylar davlati örtasidagi çegara Amudaryo deb e'tirof qilingan. 1024— 25 y.larda Mahmud Ğaznaviy Termiz yaqinida Amudaryoni keçib ötib, temir darvoza (Temir qopqa) orqali Suğdga hujum qilgan va Samarqandgaça borgan. Bu harbiy yurişlar natijasida Omul (Çorjuy) gaça bölgan viloyatlar qoraxoniylar hukmronli-gidan çiqib, ğaznaviylar ta'siriga ötgan. Bu davrda Ğ.d. Şarqdagi yirik musulmon davlatiga aylangan edi. Biroq, Mahmud Ğaznaviyning öğli va valiahdi Mas'ud Ğaznaviy hukmronligi davrida (1030—41) Ğ.d. öz qöl ostidagi hududlarni birin-ketin qöldan çiqarib, asta-sekin tanazzulga yuz tuta boşladi.

11-a. örtalaridan boşlab ğaznaviylarning asosiy raqibi saljukiylar böldi.

Ğ.d. tarkibidan 1-bölib Xorazm ajralib çiqdi. Ğaznaviylarning xorazmdagi noibi Oltintoş vafot etgaç (1032), uning öğli Horun ğaznaviylarga qarşi isyon kötardi (1034). U saljuqiylar va qoraxoniylar bilan döstona aloqa örnatib, Xorazmni ğaz-naviylardan mustaqil deb e'lon qilgan. Bu paytda qoraxoniylar va ğaznaviylar örtasida Çağoniyon, Xuttalon, Termizni egallaş uçun yana keskin kuraş boşlangan.

Marv yaqinidagi Dandanakon jangi (1040 y. may)da Mas'ud Ğaznaviy qöşini saljuqiylardan yengilgaç, ğaznaviylar Xurosonni butunlay qöldan çiqarişdi. Mağlubiyatga uçragan sulton Mas'ud Ğaznaviy Ğaznaga qoçgan va keyinçalik fitnaçilar tomonidan öldirilgan (1041). Taxtga Mas'udning ukasi Muhammad ötirgan. Lekin Mas'udning öğli Mavdud (hukmronlik davri: 1041—48) amakisi muhammadning qöşinini yengib, uni öldirgan va taxtga ötirgan. Sulton Mavdudning Amudaryo yuqori qismidagi viloyatlarni qaytarib olişdagi sa'y-harakatlari natijasiz tugagan. Sulton Farruxzod (hukmronlik davri: 1053—59)ning harakatlari bir munça samarali bölib, u ketma-ket ikki jangda saljuqiylar qöşinini mağlubiyatga uçratdi. Lekin keyinçalik Alp Arslon ğaznaviylarni yengişga muvaffaq böldi. Ikki örtada tuzilgan bitim (1059)ga muvofiq, ğaz-naviylar Movarounnahr va Toxaristonga bölgan har qanday huquqlarini yöqotdilar. Ularning hududi Ğazna viloyati va Şim. Hindistonning bir qismi (Panjob va b.) bilan çeklanib qoldi. Bu hudud ham 12-a. boşlaridan boşlab asta-sekin qisqarib bordi. 12-a.ning 60-y.larida Ğuriylar davlati ğaznaviylarni Şim. Hindistonga butunlay siqib çiqardilar, poytaxt Ğaznadan Lahorga köçirildi (1161). Ğuriylar davlati hukmdori Ğiyosid-din Muhammad qöşini Lahorni bosib olgaç, Ğ.d. butunlay tugatildi (1186).

Davlatni boşqariş. Ğ.d.da boşqaruv tizimi özining murakkabligi bilan diqqatni jalb etadi. boşqaruv tizimining markazida dargoh va devonlar (vazirliklar) turgan. Dargohga oliy hukmdor faoliyati bilan boğliq xizmatlar va amallar kirgan. Ğaznaviylar davrida hojiblik xizmatining örni alohida e'tiborga loyiq. Dargoh faoliyatida sipohdor (saroy xizmatçisi), davotdor (oliy hukmdorning hujjatlarini yurituvçi), pardador (mahram; xufiya işlarni bajaruvçi), martabador (saroydagi örta amaldor), xazinaçi, joma xona va farroş kabi mansab va xizmatlarning örni katta bölgan.

Devonlar ijroiya idoralari bölib, öşa davr manbalarida 5 ta devon nomi uçraydi. Ular vazir devoni (boş vazir devoni); harbiy işlar devoni; elçilik va b. rasmiy tadbirlarni yuri-tiş devoni; moliya devoni; poçta-xa-bar devoni.

Viloyat boşliğini voliy deganlar va uni oliy hukmdor tayinlagan. viloyatlardagi boşqaruv işlarni amid olib borgan. Şahar boşliğini rais deb ataganlar. Şahar miqyosida şih-na, kutvol (qal'a komendanti), sohibi devon (ma'muriy boşqaruvçi) kabi amaldorlar ham faoliyat körsatganlar.

Ğ.d. qudratli harbiy qöşinga ega edi. Oliy qömondonlik hukmdorning ixtiyorida bölgan. Boş qömondon — sipohsolor esa sulolaning eng işonçli vakili yoxud şu xonadon a'zosi hisoblangan. Mas, Mahmud Ğaznaviy sipohsolor mansabiga ukasi Muhammad Yusufni loyiq topgan. Yuqori darajadagi harbiy laşkar-boşilar salor, örta darajadagilari sarhang deyilgan. Harbiylar öz poçta-xabar va qozilik xizmatlariga ega bölgan. Ğaznaviylar qöşinida harbiy kemalar (daryo va dengiz floti) ham mavjud edi.

Madaniyati. Ğ.d.da ilm-fan va madaniyat, xususan, adabiyot rivojlangan. Mahmud Ğaznaviy ona tilisi turkiydan taşqari fors, arab, hatto pahlaviy tillarini ham mukammal bilgan va özi şe'rlar bitgan. Uning saroyida 400 dan ortiq olim, şoir va san'atkorlar töplanib, faol ijod bilan şuğullanişgan. Abu Rayhon Beruniy, şuningdek, Farruxiy, Unsuriy, Manuçehriy kabi şoirlar, Nosir Xusrav, Utbiy, Gardiziy, Bayhaqiy şular jumlasidan bölib, Ğaznada yaşaşgan. Beruniy özining «Qonuni Mas'udiy» va Bayhaqiy özining «Ta'rixi Mas'udiy» asarlarini Mas'ud Ğaznaviyga bağişlaşgan. Firdavsiy maşhur «Şohno-ma» dostonini Mahmud Ğaznaviyga taqdim etgan. Biroq buyuk tabib Abu Ali ibn Sino Ğaznaga — sulton saroyiga borişdan boş tortgan. Şim. Hindistonni islomlaştiriş va turklaştiriş jarayoni aynan Ğaznaviylar davridan boşlangan.

Ğ.d.da quriliş va me'morçilikka ham katta e'tibor qaratilgan. Ğazna, Balx, Nişopur, Lohur va b. şaharlarda köplab madrasalar, masjidlar, xonaqolar, saroylar va boğlar qurilgan, kutubxonalar faoliyat körsatgan. Xususan, poytaxt Ğazna ş. gullab-yaşnagan.

Manba.: Abu-l-fazl Bayxaki, istoriya Mas'uda (1039—41), T., 1962; 2naşri, T., 1969; B ye r u n i y , Hindiston (Tanlangan asarlar,2-j.), T., 1965; Beruniy, Qonuni Mas'udiy (Tanlangan asarlar, 1—2-kitoblar, T., 1973; 1976;

Ad.: Özbekiston davlatçiligi tarixi oçerklari, T., 2001; Erol Gungur, Tarixda turkiy davlatlar, T., 2003.

Qahramon Rajabov.

ĞAYBULLA as-SALOM (taxallusi; asl nomi Salomov Ğaybulla Tojiddinoviç) (1932.11.12, Xatirçi tumani — 2003.31.1, Toşkent) — tarjimaşunos olim, publitsist. Özbekiston Respublikasida xizmat körsatgan fan arbobi (1993), filol. fanlari d-ri(1982), prof. (1984). SamDUfi-lol. f-tini tugatgan (1956), «Fan va turmuş» jur.da bölim mudiri, Özbekiston FA Til va adabiyot in-tida aspirant, ilmiy xodim, direktor örinbosari (1956—67). Özbek sovet ensiklopediyasida Boş muharrir örinbosari (1967—69). ToşDU tarjima nazariyasi kafedrasi mudiri (1969 y.dan). Özbekiston Respublikasi Pre-zidenti huzuridagi Davlat va jamiyat qurilişi akademiyasida prof. (1997—2000). Ilmiy faoliyati badiiy tarjimaşunoslik, ma'naviyat, ma'rifat va madaniyat masalalariga bağişlangan. «Maqol va idiomalar tarjimasi» (1961), «Til va tarjima» (1966), «Tarjima nazariyasiga kiriş» (1978), «Döstlik köpriklari» (1970, N.Komilov bilan hamkorlikda), «Adabiy an'ana va badiiy tarjima» (1980), «Tarjima nazariyasi asoslari» (1983) kabi kitoblar muallifi.

As: Ey, umri aziz, T., 1996; Ezgulikka çoğlan, odamzot, T., 1997.

Ad.: Umirov S, Sollanib oqayotgan daryo, T., 1992; Ğaybulloh as-Salom zamondoşlari xotirasida, T., 2003.

Saydi Umirov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҒАЗНАВИЛАР ДАВЛАТИ - Хуросон, Шим. Ҳиндистон ҳамда қисман Мова-роуннаҳр ва Хоразмда ғазнавийлар сулоласи бошқарган туркий давлат. Ғ.д.га Алптегиннинг ғуломи ва куёви Сабуктегин асос солган. Давлат номи салтанатнинг пойтахти Ғазна ш. номидан олинган.

Туркий ғуломлар хизматлари эвазига сомонийлардан Хуросон ва Афғонистоннинг турли вилоятлари (Ғазна, Кобул ва б.) ни бошқариш ҳуқуқини олганлар. Сабуктегин Ғазна вилоятининг ноиби ва қўшин амири қилиб тайинлангач (977), у бу мулкларни мустақил бошқаришга киришган. 994— 995 й.ларда Хуросонда бўлиб ўтган 2 жангда сомонийлар амири Нуҳ ибн Мансур ва ноиб Сабуктегин бошчилигидаги бирлашган қўшин исён кўтарган турк саркардалари Абу Ачи Симжурий (Абулҳасан Симжурийнинт ўғли) ва Фойиқ қўшинларини тор-мор келтириш жараёнида Сабуктегиннинг сиёсий нуфузи янада ортади.

Ғ.д нинг энг кучайган даври амир Сабуктегин, айниқса, султон Маҳмуд Ғазнавий ҳукмронлиги йилларига тўғри келади. 11-а. бошларига келганда Мусулмон Шарқининг энг қудратли давлатларидан бирига айланган Ғ.д.нинг чегаралари ғарбда Рай ва Исфаҳон ш.лари, Каспий денгизи ҳамда шим.-ғарбда Хоразм ва Орол денгизигача чўзилган, шарқда эса Шим. Ҳиндистоннинг каттагина қис-мини ўз ичига олган ва жан. да Балу-жистонгача етган эди. Маҳмуд Ғазнавий сомонийлар сулоласи барҳам топгач, уларнинг Хуросондаги бутун ҳудудини, кейинчалик Хоразм давла-тини (1017) ҳам ўз салтанати таркибига қўшиб олган. Бироқ Жан. Тоха-ристон (ҳоз. Шим. Афғонистон)дан ташқари Шим. Тохаристон (ҳоз. Сурхондарё вилояти ва Жан. Тожикистон) ҳудудини ҳам эгаллаш учун ғазнавийлар кураш бошлаганларида қорахонийлар билан уларнинг манфаатлари ўзаро тўқнашди. Кескин курашлар натижасида Чағониён ва Термиз ғазнавийларга бўйсундирилган. Ғазнавийлар билан корахонийлар давлати ўртасидаги чегара Амударё деб эътироф қилинган. 1024— 25 й.ларда Маҳмуд Ғазнавий Термиз яқинида Амударёни кечиб ўтиб, темир дарвоза (Темир қопқа) орқали Суғдга ҳужум қилган ва Самарқандгача борган. Бу ҳарбий юришлар натижасида Омул (Чоржуй) гача бўлган вилоятлар қорахонийлар ҳукмронли-гидан чиқиб, ғазнавийлар таъсирига ўтган. Бу даврда Ғ.д. Шарқдаги йирик мусулмон давлатига айланган эди. Бироқ, Маҳмуд Ғазнавийнинг ўғли ва валиаҳди Масъуд Ғазнавий ҳукмронлиги даврида (1030—41) Ғ.д. ўз қўл остидаги ҳудудларни бирин-кетин қўлдан чиқариб, аста-секин таназзулга юз тута бошлади.

11-а. ўрталаридан бошлаб ғазнавийларнинг асосий рақиби салжукийлар бўлди.

Ғ.д. таркибидан 1-бўлиб Хоразм ажралиб чиқди. Ғазнавийларнинг хоразмдаги ноиби Олтинтош вафот этгач (1032), унинг ўғли Ҳорун ғазнавийларга қарши исён кўтарди (1034). У салжуқийлар ва қорахонийлар билан дўстона алоқа ўрнатиб, Хоразмни ғаз-навийлардан мустақил деб эълон қилган. Бу пайтда қорахонийлар ва ғазнавийлар ўртасида Чағониён, Хутталон, Термизни эгаллаш учун яна кескин кураш бошланган.

Марв яқинидаги Данданакон жанги (1040 й. май)да Масъуд Ғазнавий қўшини салжуқийлардан енгилгач, ғазнавийлар Хуросонни бутунлай қўлдан чиқаришди. Мағлубиятга учраган султон Масъуд Ғазнавий Ғазнага қочган ва кейинчалик фитначилар томонидан ўлдирилган (1041). Тахтга Масъуднинг укаси Муҳаммад ўтирган. Лекин Масъуднинг ўғли Мавдуд (ҳукмронлик даври: 1041—48) амакиси муҳаммаднинг қўшинини енгиб, уни ўлдирган ва тахтга ўтирган. Султон Мавдуднинг Амударё юқори қисмидаги вилоятларни қайтариб олишдаги саъй-ҳаракатлари натижасиз тугаган. Султон Фаррухзод (ҳукмронлик даври: 1053—59)нинг ҳаракатлари бир мунча самарали бўлиб, у кетма-кет икки жангда салжуқийлар қўшинини мағлубиятга учратди. Лекин кейинчалик Алп Арслон ғазнавийларни енгишга муваффақ бўлди. Икки ўртада тузилган битим (1059)га мувофиқ, ғаз-навийлар Мовароуннаҳр ва Тохаристонга бўлган ҳар қандай ҳуқуқларини йўқотдилар. Уларнинг ҳудуди Ғазна вилояти ва Шим. Ҳиндистоннинг бир қисми (Панжоб ва б.) билан чекланиб қолди. Бу ҳудуд ҳам 12-а. бошларидан бошлаб аста-секин қисқариб борди. 12-а.нинг 60-й.ларида Ғурийлар давлати ғазнавийларни Шим. Ҳиндистонга бутунлай сиқиб чиқардилар, пойтахт Ғазнадан Лаҳорга кўчирилди (1161). Ғурийлар давлати ҳукмдори Ғиёсид-дин Муҳаммад қўшини Лаҳорни босиб олгач, Ғ.д. бутунлай тугатилди (1186).

Давлатни бошқариш. Ғ.д.да бошқарув тизими ўзининг мураккаблиги билан диққатни жалб этади. бошқарув тизимининг марказида даргоҳ ва девонлар (вазирликлар) турган. Даргоҳга олий ҳукмдор фаолияти билан боғлиқ хизматлар ва амаллар кирган. Ғазнавийлар даврида ҳожиблик хизматининг ўрни алоҳида эътиборга лойиқ. Даргоҳ фаолиятида сипоҳдор (сарой хизматчиси), давотдор (олий ҳукмдорнинг ҳужжатларини юритувчи), пардадор (маҳрам; хуфия ишларни бажарувчи), мартабадор (саройдаги ўрта амалдор), хазиначи, жома хона ва фаррош каби мансаб ва хизматларнинг ўрни катта бўлган.

Девонлар ижроия идоралари бўлиб, ўша давр манбаларида 5 та девон номи учрайди. Улар вазир девони (бош вазир девони); ҳарбий ишлар девони; элчилик ва б. расмий тадбирларни юри-тиш девони; молия девони; почта-ха-бар девони.

Вилоят бошлиғини волий деганлар ва уни олий ҳукмдор тайинлаган. вилоятлардаги бошқарув ишларни амид олиб борган. Шаҳар бошлиғини раис деб атаганлар. Шаҳар миқёсида шиҳ-на, кутвол (қалъа коменданти), соҳиби девон (маъмурий бошқарувчи) каби амалдорлар ҳам фаолият кўрсатганлар.

Ғ.д. қудратли ҳарбий қўшинга эга эди. Олий қўмондонлик ҳукмдорнинг ихтиёрида бўлган. Бош қўмондон — сипоҳсолор эса сулоланинг энг ишончли вакили ёхуд шу хонадон аъзоси ҳисобланган. Мас, Маҳмуд Ғазнавий сипоҳсолор мансабига укаси Муҳаммад Юсуфни лойиқ топган. Юқори даражадаги ҳарбий лашкар-бошилар салор, ўрта даражадагилари сарҳанг дейилган. Ҳарбийлар ўз почта-хабар ва қозилик хизматларига эга бўлган. Ғазнавийлар қўшинида ҳарбий кемалар (дарё ва денгиз флоти) ҳам мавжуд эди.

Маданияти. Ғ.д.да илм-фан ва маданият, хусусан, адабиёт ривожланган. Маҳмуд Ғазнавий она тилиси туркийдан ташқари форс, араб, ҳатто паҳлавий тилларини ҳам мукаммал билган ва ўзи шеърлар битган. Унинг саройида 400 дан ортиқ олим, шоир ва санъаткорлар тўпланиб, фаол ижод билан шуғулланишган. Абу Райҳон Беруний, шунингдек, Фаррухий, Унсурий, Манучеҳрий каби шоирлар, Носир Хусрав, Утбий, Гардизий, Байҳақий шулар жумласидан бўлиб, Ғазнада яшашган. Беруний ўзининг «Қонуни Масъудий» ва Байҳақий ўзининг «Таърихи Масъудий» асарларини Масъуд Ғазнавийга бағишлашган. Фирдавсий машҳур «Шоҳно-ма» достонини Маҳмуд Ғазнавийга тақдим этган. Бироқ буюк табиб Абу Али ибн Сино Ғазнага — султон саройига боришдан бош тортган. Шим. Ҳиндистонни исломлаштириш ва турклаштириш жараёни айнан Ғазнавийлар давридан бошланган.

Ғ.д.да қурилиш ва меъморчиликка ҳам катта эътибор қаратилган. Ғазна, Балх, Нишопур, Лоҳур ва б. шаҳарларда кўплаб мадрасалар, масжидлар, хонақолар, саройлар ва боғлар қурилган, кутубхоналар фаолият кўрсатган. Хусусан, пойтахт Ғазна ш. гуллаб-яшнаган.

Манба.: Абу-л-фазл Байхаки, история Масъуда (1039—41), Т., 1962; 2нашри, Т., 1969; Б е р у н и й , Ҳиндистон (Танланган асарлар,2-ж.), Т., 1965; Беруний, Қонуни Масъудий (Танланган асарлар, 1—2-китоблар, Т., 1973; 1976;

Ад.: Ўзбекистон давлатчилиги тарихи очерклари, Т., 2001; Эрол Гунгур, Тарихда туркий давлатлар, Т., 2003.

Қаҳрамон Ражабов.

ҒАЙБУЛЛА ас-САЛОМ (тахаллуси; асл номи Саломов Ғайбулла Тожиддинович) (1932.11.12, Хатирчи тумани — 2003.31.1, Тошкент) — таржимашунос олим, публицист. Ўзбекистон Республикасида хизмат кўрсатган фан арбоби (1993), филол. фанлари д-ри(1982), проф. (1984). СамДУфи-лол. ф-тини тугатган (1956), «Фан ва турмуш» жур.да бўлим мудири, Ўзбекистон ФА Тил ва адабиёт ин-тида аспирант, илмий ходим, директор ўринбосари (1956—67). Ўзбек совет энциклопедиясида Бош муҳаррир ўринбосари (1967—69). ТошДУ таржима назарияси кафедраси мудири (1969 й.дан). Ўзбекистон Республикаси Пре-зиденти ҳузуридаги Давлат ва жамият қурилиши академиясида проф. (1997—2000). Илмий фаолияти бадиий таржимашунослик, маънавият, маърифат ва маданият масалаларига бағишланган. «Мақол ва идиомалар таржимаси» (1961), «Тил ва таржима» (1966), «Таржима назариясига кириш» (1978), «Дўстлик кўприклари» (1970, Н.Комилов билан ҳамкорликда), «Адабий анъана ва бадиий таржима» (1980), «Таржима назарияси асослари» (1983) каби китоблар муаллифи.

Ас: Эй, умри азиз, Т., 1996; Эзгуликка чоғлан, одамзот, Т., 1997.

Ад.: Умиров С, Солланиб оқаётган дарё, Т., 1992; Ғайбуллоҳ ас-Салом замондошлари хотирасида, Т., 2003.

Сайди Умиров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.