Ğaznaviylar

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 7-b. — ziyouz.com

Ğaznaviylar - Xuroson, Şim. Hindiston hamda qisman Movaroun-nahr va Xorazmda hukmronlik qilgan turkiy sulola (962—1186). Ğaznaviylar davlatşt boşqargan. Sulolaga somoniylar laşkarboşisi Attegin asos solgan. Sulola nomi davlat poytaxti Ğazna ş.dan olingan.

Somoniylar davrida mamlakatning siyosiy hayoti va harbiy qöşinda turk ğulomlari katta rol' öynagan. Somoniy amirlari köplab turk ğulomlarini saltanatga qilgan xizmatlari eva-ziga siylab, ularni turli viloyatlarga noib qilib tayinlaşgan. Iqtidorli laşkarboşi Alptegin Ğazna va Kobul viloyatlarini 962 y.dan mustaqil boşqarişga intilgan. Alpteginning ölimi (963) dan söng öğli Ishoq va ğulomi Bilgategin, şuningdek, Piritegin hukmronlik qilgan davr (963—977 y.lar)da Ğ. mulki kengaymay turgan. Alpteginning kuyovi va sobiq ğulomi Sabuktegin hukmronligi davrida (977—997) esa Ğ. sulolasi mustaqil siyosiy kuç sifatida Somoniylar tomonidan e'tirof etilgan. Sulola şuhratini Sabukteginning öğli mahmud Ğaznaviy eng yuqori çöqqiga kötargan. Sulola hukmdorlari avval amir, söngra sulton (Mahmud Ğaznaviydan boşlab) va şoh (Bahromşohdan boşlab) deb atalganlar. Ğ. hukmdorlari quyidagilardan iborat bölgan: Alpte-gin (962-963), Ishoq (963-966), Bil-gategin (966— 972), Piritegin (972— 977), Sabuktegin (977—997), Ismoil (997-998), Mahmud Ğaznaviy (998-1030), Muhammad (1030), Mas'ud Ğaz-naviy (1030-41), Mavdud (1041-48), Mas'ud 11 (1048), Ali Abul Hasan (1048-49), Abdur Raşid (1049- 53). Töğrul (1053), Farruxzod (1053-59), Ibrohim (1059-99), Mas'ud III (1099- 1114), Şerzod (1114-15), Arslon (1115- 18), Bahromşoh (1118-52), Xus-ravşoh (1152—60), Xusrav Malik (1160—86) (yana q. Ğaznaviylar davlati).

Ad.: Bosvort K.E., Musulmanskiye iiiastii, M., 1971; Stenli Len-Pul, Musulmanskiye dinastii, M.-T.-Bişkek, 1996.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҒАЗНАВИЙЛАР - Хуросон, Шим. Ҳиндистон ҳамда қисман Мовароун-наҳр ва Хоразмда ҳукмронлик қилган туркий сулола (962—1186). Ғазнавийлар давлатшт бошқарган. Сулолага сомонийлар лашкарбошиси Аттегин асос солган. Сулола номи давлат пойтахти Ғазна ш.дан олинган.

Сомонийлар даврида мамлакатнинг сиёсий ҳаёти ва ҳарбий қўшинда турк ғуломлари катта ролъ ўйнаган. Сомоний амирлари кўплаб турк ғуломларини салтанатга қилган хизматлари эва-зига сийлаб, уларни турли вилоятларга ноиб қилиб тайинлашган. Иқтидорли лашкарбоши Алптегин Ғазна ва Кобул вилоятларини 962 й.дан мустақил бошқаришга интилган. Алптегиннинг ўлими (963) дан сўнг ўғли Исҳоқ ва ғуломи Билгатегин, шунингдек, Пиритегин ҳукмронлик қилган давр (963—977 й.лар)да Ғ. мулки кенгаймай турган. Алптегиннинг куёви ва собиқ ғуломи Сабуктегин ҳукмронлиги даврида (977—997) эса Ғ. сулоласи мустақил сиёсий куч сифатида Сомонийлар томонидан эътироф этилган. Сулола шуҳратини Сабуктегиннинг ўғли маҳмуд Ғазнавий энг юқори чўққига кўтарган. Сулола ҳукмдорлари аввал амир, сўнгра султон (Маҳмуд Ғазнавийдан бошлаб) ва шоҳ (Баҳромшоҳдан бошлаб) деб аталганлар. Ғ. ҳукмдорлари қуйидагилардан иборат бўлган: Алпте-гин (962-963), Исҳоқ (963-966), Бил-гатегин (966— 972), Пиритегин (972— 977), Сабуктегин (977—997), Исмоил (997-998), Маҳмуд Ғазнавий (998-1030), Муҳаммад (1030), Масъуд Ғаз-навий (1030-41), Мавдуд (1041-48), Масъуд 11 (1048), Али Абул Ҳасан (1048-49), Абдур Рашид (1049- 53). Тўғрул (1053), Фаррухзод (1053-59), Иброҳим (1059-99), Масъуд III (1099- 1114), Шерзод (1114-15), Арслон (1115- 18), Баҳромшоҳ (1118-52), Хус-равшоҳ (1152—60), Хусрав Малик (1160—86) (яна қ. Ғазнавийлар давлати).

Ад.: Босворт К.Э., Мусульманские иииастии, М., 1971; Стэнли Лэн-Пуль, Мусульманские династии, М.-Т.-Бишкек, 1996.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.