Ğazzoliy
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 6-b. — ziyouz.com
Ğazzoliy ĞAZZOLIY, Abu Homid Muhammad ibn Muhammad al-Ğazzoliy [1058 — Tus (Eron) — 1111] — islom ilohiyotçisi, faylasuf. «Ğ.» taxallusi haqida turli fikr bor. Ba'zi olimlar ğazzol (ip yigiruvçi) oilasida tuğilgan, şu sababdan Ğazzoliy taxallusini olgan desa, boşqalari esa Ğazola (Tus yaqinidagi qişloq)da tuğilgan, şuning uçun taxallusi Ğazoliy deb hisoblaydilar. Nişopur (Şarqiy Eron) va Bağdodda ta'lim olgan. «Nizomiya» madrasasi (Bağdod)da islom huquqşunosligidan dars bergan. Mudarrislikdan voz keçib, 11 y. zohidlikda hayot keçirgan, ilm bilan maşğul bölgan. 1105 y.da Nişopurga kelib, yana madrasada mudarrislik qildi, ammo bu hol uzoqqa çözilmadi. Tusga köçib borib 300 ga yaqin talabaga xususiy tarzda dars berdi. Uning fiqhga doir «Bosit», «Vojiz», «Vosit», aqidaga doir «Qavoid al-Aqoid» («Aqidalarning qoidalari»), «ar-Risolat al-qudsiya» («Qudsiya risolasi»), mutasavviflar uçun «Ihya ulum ad-din» («Diniy ilmlarni tiriltiriş»), «Mukoşafat ul-qulub» («Qalblar kaşfiyoti») asarlari maşhur. Şuningdek, «Tahofut al-falasifa» («Faylasuflarni rad etiş»), «Kimyo-i-saodat» («Saodat kimyosi»), «Maqosid al-falasifa» («Faylasuflarning maqsadlari») asarlari olim ijodida muayyan örinni egallaydi. Bu asarlarda Forobiy, Ibn Sino, Abu Hayyon atTavhidiy qaraşlarining ta'sirini köriş mumkin.
Ğ. öz asarlarida islom ilohiyotini falsafiy jihatdan asoslaşga harakat qilgan. Ğ. xudoni aql orqali anglaş mumkin emas, uni maxsus ruhiy, jismoniy harakatlar — siğiniş va ibodatlar orqali anglaş mumkin deb hisobladi. Sunniylik aqidalarini tasavvuf ideallari bilan birga qöşib talqin qilgan. Ğ. fikriça, insonning Alloh buyurgan amallardan öziga maqbulini tanlab olişi öz ixtiyo-ridadir, şu bois mazkur xatti-hara-katlari oldindan belgilab qöyili-şiga qaramay ular uçun aynan in-sonning özi mas'uldir. Ğ.ga köra, jon xudo singari fazodan taşqari-da, olam xudo tomonidan yaratilgan. Ğ.ning diniy tizimi tasavvufni an'anaviy islom bilan birlaştirdi. Ğ. ğoyalari islom tafakkuriga va örta asr Yevropa falsafasiga ta'sir körsatdi. Ğ.ni zamondoşlari «Hujjat ul-islom» («Islom dalili») deb uluğlaşgan.
As: Mukoşafat ul-qulub, T., 2002; Ixya ulum ad-din, T., 2004; Qiyomat va oxirat, T., 2004.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҒАЗЗОЛИЙ, Абу Ҳомид Муҳаммад ибн Муҳаммад ал-Ғаззолий [1058 — Тус (Эрон) — 1111] — ислом илоҳиётчиси, файласуф. «Ғ.» тахаллуси ҳақида турли фикр бор. Баъзи олимлар ғаззол (ип йигирувчи) оиласида туғилган, шу сабабдан Ғаззолий тахаллусини олган деса, бошқалари эса Ғазола (Тус яқинидаги қишлоқ)да туғилган, шунинг учун тахаллуси Ғазолий деб ҳисоблайдилар. Нишопур (Шарқий Эрон) ва Бағдодда таълим олган. «Низомия» мадрасаси (Бағдод)да ислом ҳуқуқшунослигидан дарс берган. Мударрисликдан воз кечиб, 11 й. зоҳидликда ҳаёт кечирган, илм билан машғул бўлган. 1105 й.да Нишопурга келиб, яна мадрасада мударрислик қилди, аммо бу ҳол узоққа чўзилмади. Тусга кўчиб бориб 300 га яқин талабага хусусий тарзда дарс берди. Унинг фиқҳга доир «Босит», «Вожиз», «Восит», ақидага доир «Қавоид ал-Ақоид» («Ақидаларнинг қоидалари»), «ар-Рисолат ал-қудсия» («Қудсия рисоласи»), мутасаввифлар учун «Иҳйа улум ад-дин» («Диний илмларни тирилтириш»), «Мукошафат ул-қулуб» («Қалблар кашфиёти») асарлари машҳур. Шунингдек, «Таҳофут ал-фаласифа» («Файласуфларни рад этиш»), «Кимё-и-саодат» («Саодат кимёси»), «Мақосид ал-фаласифа» («Файласуфларнинг мақсадлари») асарлари олим ижодида муайян ўринни эгаллайди. Бу асарларда Форобий, Ибн Сино, Абу Ҳайён атТавҳидий қарашларининг таъсирини кўриш мумкин.
Ғ. ўз асарларида ислом илоҳиётини фалсафий жиҳатдан асослашга ҳаракат қилган. Ғ. худони ақл орқали англаш мумкин эмас, уни махсус руҳий, жисмоний ҳаракатлар — сиғиниш ва ибодатлар орқали англаш мумкин деб ҳисоблади. Суннийлик ақидаларини тасаввуф идеаллари билан бирга қўшиб талқин қилган. Ғ. фикрича, инсоннинг Аллоҳ буюрган амаллардан ўзига мақбулини танлаб олиши ўз ихтиё-ридадир, шу боис мазкур хатти-ҳара-катлари олдиндан белгилаб қўйили-шига қарамай улар учун айнан ин-соннинг ўзи масъулдир. Ғ.га кўра, жон худо сингари фазодан ташқари-да, олам худо томонидан яратилган. Ғ.нинг диний тизими тасаввуфни анъанавий ислом билан бирлаштирди. Ғ. ғоялари ислом тафаккурига ва ўрта аср Европа фалсафасига таъсир кўрсатди. Ғ.ни замондошлари «Ҳужжат ул-ислом» («Ислом далили») деб улуғлашган.
Ас: Мукошафат ул-қулуб, Т., 2002; Ихйа улум ад-дин, Т., 2004; Қиёмат ва охират, Т., 2004.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.