Geksametilentetramin

Geksametilentetramin (Hexamethylentetraminum), urotropin, geksamin, urizol, metenamin — antiseptik modda, ammiakni formaldegidning suvdagi eritmasiga ta'sir ettirib olinadi. Rangsiz yoki oq hidsiz kristall modda. Mol. m. 140,19, ziçligi 1270 kg/m3 (25°). Suvda eriydi; 14° dan past t-rada barqaror monogidrat hosil qiladi. Efir, benzol va tetraxloretanda yomon eriydi. Çuçmal, bir ozdan keyin aççiq ta'mi seziladi. Kuçsiz kislotalar b-n beqaror tuzlar beradi; kuçli kislotalar ta'sirida NH3 va formaldegidga ajraladi; işqor eritmalari ta'siriga çidamli. G.— kuçsiz nukleofil: benzil, allil va fenatsilgalogenidlar b-n monoalkil geksamin tuzlarini hosil qiladi. G.ning sirka kislotadagi eritmasi kuçsiz oksidlovçi bölib, aminlarni aldegidlar yoki ketonlarga aylantirişda işlatiladi. Ammoniy nitrat va sirka aldegid iştirokida tutovçi HNO, ni nitrolaşda G. portlovçi modda — geksogen hosil qiladi. Sanoatda G. vakuumda formaldegidga ammiak ta'sir ettirib olinadi. G. dori preparat (urotropin, kalseks), antiseptik modda, fenolformaldegid smolalarni qotiruvçi, fungitsid, portlovçi moddalar i.ç.da boşlangiç mahsulot sifatida işlatiladi. U yoqilği örnida («quruq spirt»), analitik kimyoda eritmalar tarkibidagi Fe(HI), AI(Ill), Cr(IH), Ti(IV) birikmalarini çöktirişda ham qöllaniladi. Ilk bor G.ni A. M. Butlerov 1861 y.da NH3 va poliformaldegiddan sintez qilgan. Sistit, piyelit va siydik yöllarining boşqa yalliğlaniş kasalliklarida, ba'zi allergik kasalliklarda qöllaniladi. Tabletka şaklida va 40% li eritmasi 5—10 ml dan ampulada çikariladi.