Geliobiologiya
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 133-b. — ziyouz.com
Geliobiologiya (gelio... va biologiya) — biofizikaiint quyoş aktivligining Yer biosferasidagi har xil hodisalar b-n boğlanişini örganadigan bölimi. Quyoş tirik organizmlarga bevosita (elektromagnit nurlaniş, quyoşdagi çaqnaşlardan yuqori energiyaga ega bölgan protonlar) va bilvosita (Yer ionosferasi, magnitosferasi va atmosferasiga Quyoş radiatsiyasi ta'siri orqali) ta'sir etişi mumkin. G. ana şu omillarning biologik sistemalar holatiga ta'siri qonuniyatlarini örganadi, ularni miqaoriy jihatdan taxlil qilib, ta'sir mexanizmini aniqdaydi. G.ga rus olimi A. L. Çijevskiy (1915) asos solgan. Ammo quyoş aktivligining Yerdagi tirik organizmlar hayotiga ta'sirini ungaça şved S. Arrenius va b. ham körsatib ötişgan. Taniqli olimlardan M. For, G. Sardu, G. Vallo (Fransiya), M. Takata (Yaponiya), J. Pikkardi (Italiya), N. A. Şuls, V. P. Desyatov (Rossiya) G.ning rivojlanişiga katta hissa qöşişdi. Quyoş aktivligi odamlar nerv sistemasining funksional holatiga, ularning kasallanişi va ölimiga, ösimliklar hosildorligiga, hayvonlar, jumladan zararkunanda haşarotlarning köpayiş intensivligi, hayvonlar migratsiyasi va b. bir qança biologik hodisalarga ta'sir etişi töğrisida dalillar mavjud. Bu hodisalar davriy takrorlanib turişi yoki aperiodik xususiyatga ega bölişi mumkin. Bunday hodisalarning namoyon bölişi, intensivligi va fazoviy tarqalişi muayyan geliofizik omillarga yaxşi moye keladi. Xususan biologik jarayonlarning aniq takrorlanib turişi quyoş aktivligining 11 yillik va undan köproq sikliga hamda quyoşning öz öqi atrofida aylanişiga boğliqligi aniqlangan. Quyoşdagi faol maydonlarning davomiyligi bu maydonlardan tarqalayotgan nurlar ta'sirining davriyligini belgilaydi. Aperiodik özgarişlar, odatda, Quyoşdagi çaqnaşlardan keyin paydo böladigan geomagnit böronlar b-n tuşuntiriladi. Geliofizik omillar tiriklikning mavjudligi şarti (fotosintez, biologik ritm va b.) bölişi b-n birga biosferada sodir bölib turadigan köngilsiz hodisalarni keltirib çiqarişi mumkin. Geliofizik hodisalarning tabiatini örganiş va oldindan tuşuntirib beriş ekologiya, kosmik biol., tibbiyot va q. x.da katta ahamiyatga ega. Ad.: Çijevskiy A. L., Vliyaniye solneçnoy aktivnosti na biosferu, M., 1982; Problemi kosmiçeskoy biologii, t. 43, M., 1986.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЕЛИОБИОЛОГИЯ (гелио... ва биология) — биофизикаиинт қуёш активлигининг Ер биосферасидаги ҳар хил ҳодисалар б-н боғланишини ўрганадиган бўлими. Қуёш тирик организмларга бевосита (электромагнит нурланиш, қуёшдаги чақнашлардан юқори энергияга эга бўлган протонлар) ва билвосита (Ер ионосфераси, магнитосфераси ва атмосферасига Қуёш радиацияси таъсири орқали) таъсир этиши мумкин. Г. ана шу омилларнинг биологик системалар ҳолатига таъсири қонуниятларини ўрганади, уларни миқаорий жиҳатдан тахлил қилиб, таъсир механизмини аниқдайди. Г.га рус олими А. Л. Чижевский (1915) асос солган. Аммо қуёш активлигининг Ердаги тирик организмлар ҳаётига таъсирини унгача швед С. Аррениус ва б. ҳам кўрсатиб ўтишган. Таниқли олимлардан М. Фор, Г. Сарду, Г. Валло (Франция), М. Таката (Япония), Ж. Пиккарди (Италия), Н. А. Шульц, В. П. Десятов (Россия) Г.нинг ривожланишига катта ҳисса қўшишди. Қуёш активлиги одамлар нерв системасининг функционал ҳолатига, уларнинг касалланиши ва ўлимига, ўсимликлар ҳосилдорлигига, ҳайвонлар, жумладан зараркунанда ҳашаротларнинг кўпайиш интенсивлиги, ҳайвонлар миграцияси ва б. бир қанча биологик ҳодисаларга таъсир этиши тўғрисида далиллар мавжуд. Бу ҳодисалар даврий такрорланиб туриши ёки апериодик хусусиятга эга бўлиши мумкин. Бундай ҳодисаларнинг намоён бўлиши, интенсивлиги ва фазовий тарқалиши муайян гелиофизик омилларга яхши мое келади. Хусусан биологик жараёнларнинг аниқ такрорланиб туриши қуёш активлигининг 11 йиллик ва ундан кўпроқ циклига ҳамда қуёшнинг ўз ўқи атрофида айланишига боғлиқлиги аниқланган. Қуёшдаги фаол майдонларнинг давомийлиги бу майдонлардан тарқалаётган нурлар таъсирининг даврийлигини белгилайди. Апериодик ўзгаришлар, одатда, Қуёшдаги чақнашлардан кейин пайдо бўладиган геомагнит бўронлар б-н тушунтирилади. Гелиофизик омиллар тирикликнинг мавжудлиги шарти (фотосинтез, биологик ритм ва б.) бўлиши б-н бирга биосферада содир бўлиб турадиган кўнгилсиз ҳодисаларни келтириб чиқариши мумкин. Гелиофизик ҳодисаларнинг табиатини ўрганиш ва олдиндан тушунтириб бериш экология, космик биол., тиббиёт ва қ. х.да катта аҳамиятга эга. Ад.: Чижевский А. Л., Влияние солнечной активности на биосферу, М., 1982; Проблемы космической биологии, т. 43, М., 1986.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.