Geliogeofizika

Geliogeofizika GELIOGEOFIZIKA(gelio... va geofizika) — Quyoşda böladigan jarayonlarning geofizik hodisalarga ta'sirini örganadigan ilmiy yönaliş. Kuyoşning sokin holatdagi nurlanişi (unda faol jarayonlar yöq vaqti) vaqt böyiça bir xil spektrning hamma diapazonidagi elektromagnit nurlanişidan (rentgen, ultrabinafşa, körinuvçi, infraqizil va radiodiapazondagi) va korpuskulalarning kuçsiz oqimi (asosan, elektron va protonlar)dan iborat. Yuqorida qayd etilganlardan Yer yuzasiga faqat körinuvçi va radionurlanişlar yetib keladi. Körinuvçi nurlanişlar troposfera va gidrosferami kelayotgan asosiy quvvat (energiya)ni yetkazadi va ularning issiqlik va dinamik holatini belgilaydi. Ultrabinafşa va rentgen nurlanişlar atmosferaning yuqori katlamlarini ionlaştiradi (ionosfera qatlamini hosil kiladi) va şu usulda uzoq masofalarda qisqa tölqinda radioaloqalar örnatiş imkonini beradi. Korpuskulyar nurlaniş Yerning radiatsion belboğini hamda Quyoşdan qarama-qarşi tarafga yönalgan Yer magnitosferasi dumini zarralar b-n tölatib turadi. Quyoşda faol jarayonlar paydo bölganida rentgen, ultrabinafşa va radiodiapazondagi nurlanişlar kuçayadi va korpuskulyar oqimlar sekundiga bir neça yuz km va undan ham yuqori tezlikda purkala boşlanadi. Qisqa tölqinli nurlanişlarning kuçayişi ionosfera qatlamlarining ziçligini oşiradi, bu esa Yerning kunduzgi qismida qisqa tölqinda radioaloqalarning susayişiga yoki yöq bölişiga va uzun tölqinda radioaloqalarning yaxşilanişiga olib keladi. Korpuskulalar radiatsion belboğlarni töyintirib, özlari ham katta tezlaniş oladi va Yer qutblarida atmosferaning ionosfera qatlamlariga yetib keladi. Bundan radioaloqalarni buzadigan, qutb yoğdösini va tungi osmon yoruğligini kuçaytiradigan, zaryadlangan zarralar oqimining harakati natijasida magnit böronlarini keltirib çiqaradigan anomal ionlaşiş paydo böladi. Magnit maydonning tölqinlanişi har xil elektr uskunalarining tok ötkazgiçlarida induksion tok hosil qilib bu uskunalarning işiga xalaqit beradi. Korpuskulyar oqimlar Yer atmosferasi sirkulyatsiyasi xarakterini ham özgartirib, Yer öziga oladigan issiqlikning umumiy miqdorini özgartirmagan holda uning Yer yuzida qayta taqsimlanişiga olib keladi, bu ob-havoning özgarib ketişiga olib kelişi xam mumkin. G. yordamida Quyoş korpuskulalari b-n boğliq bölgan elektromagnit maydonlarning Yer biosferasidagi har xil özgarişlarga ta'siri ham örganiladi.