Gelioqurilma

Gelioqurilma— Quyoş radiatsiyasi energiyasini foydalaniş uçun qulay bölgan boşqa tur energiyaga (mas, issiklik yoki elektr energiyasiga) aylantirib beradigan qurilma. G. qurişga, ya'ni Quyoş issiqligidan foydalanişga qadimdan intilişgan. Mas, mil. av. 1500 y. Misrda oddiy quyoş issiqlik qurilmasi yasaşga urinişgan, lekin to 18-a.gaça tuzukroq qurilma yasalmagan. 18-a.da Rossiyada (M. V. Lomonosov), Franiiyada (J. Byuffon), Angliyada (D. Gerşel) turli G.lar sinab körilgan, lekin bular unça yaxşi natija bermagan. 19-a. 2-yarmidan boşlab G. b-n şuğullaniş yaxşiroq yölga qöyildi. Fransuz ixtiroçisi O. Muşo (1878), rus olimi V. K. Seraskiy (1890) ança mukammal qurilmalar yasaşdi. Rus olimi B. P. Veynberg quyoş energiyasidan foydalanişga oid tekşirişlar olib boriş uçun maxsus «quyoş uy» jihozladi. 1927 y.da V. N. Buxman Qozoğistonda 24 yassi közgudan iborat quyoş reflektori yasadi, uning yordamida suv isitilardi. V. N. Buxman kasallarni davolaş uçun quyoş reflektoridan foydalanişga oid tajribalar ham ötkazdi. Sobiq Ittifoq FA Energetika in-ti geliotexnika lab. 1932—35 y.larda Samarqandda qurilgan quyoş qurilmalarini hisoblaş uçun zarur ba'zi geliofizik ma'lumotlarni aniqpadi. Bu lab.ning amaliy işlaridan meva quritgiçni körsatiş mumkin. Özbekiston FA Fizika-texnika in-ti tomonidan F. Yo. Umarov rahbarligida 60-y. larda G. yaratiş borasida boşlangan i. t. işlari hozirgaça davom ettirilmoqsa. Çorvoq GES yaqiniga qurilgan quyoş energiyasi b-n suv isitadigan qurilmada tajribalar ötkazildi, in-tda geliooşxona, geliouylar qurildi va sinab körildi va b. Yillik radiatsiya taxm. 1000 kkal/ sm2 dan yuqori (yillik quyoş vaqti 1800—3000 soat) bölgan joylarda (jumladan Özbekistonda) quyoş energiyasidan foydalaniş iqtisodiy nuqtai nazardan maqsadga muvofiq. Issiqlik qurilmalarida quyoş energiyasi issiqlikka aylantirilib, undan mai-şiy yoki texnologik maqsadlarda foydalaniladi. «Qaynoq qutiça» tipidagi suv isitkiçda 70—90' li issiq suv oliş mumkin. Yuqori t-ra hosil qiliş uçun quyoş nurini töplovçi kurilmalar qöllaniladi. Keyingi yillarda materialşunoslik fani tez sur'atlar b-n rivojlanişi natijasida quyoş energiyasini töplovçi katta qurilmalar — geliokonsentratorlarga e'tibor kuçaydi. Bunday kurilmalar yordamida yangi materiallarni yaratiş, materiallar xossalarini yaxşilaş uçun ularni nur yordamida qayta işlaş, materiallarning issiqlik xossalarini örganiş, öta sof materiallar oliş, payvandlaş va b.ni amalga oşiriş mumkin. Katta quyoş konsentratorlarining amaliy ahamiyatini e'tiborga olib, 1987 y.da Toşkent ş.dan 45 km uzoqlikda Parkent tumanida S. A. Azimov rahbarligida issiqlik quvvati 1 MVt bölgan Katta Quyoş sandoni (KQS) qurildi (rayemga q.). KQS maxsus texnologik tizim b-n jihozlangan va gorizontal öqqa örnatilgan katta ikki közguli optik-energetik qurilmadan (fokus masofasi 18 m, ölçami 54x42 m) iborat. Kosmik muhitda, kosmik uçiş apparatlarini energiya b-n ta'minlaş va b.da G. (quyoş batareyasi)ning ahamiyati katta. Quyoş energiyasi fotoelementlar, kremniyli quyoş fotobatareyalari (f.i.k. 5—11%) yordamida elektr energiyasiga aylantiriladi. Hozirgaça quyoş energiyasidan foydalanib işlaydigan meva, sabzavot va don quritgiçlari, binolarni isitiş qurilmalari, sovitkiçlar, suvni çuçuklaştirgiçlar, avtomobillar yaratildi. G. arzon issiqlik energiyasi olişga imkon beradi, tibbiyot va q. x.da muhim rol öynaydi.