Gelioseysmologij
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 136-b. — ziyouz.com
Gelioseysmologij (gedio..., seys-mo..., ... logiya) — Quyoşning içki tuzilişini tadqiq qilişga qaratilgan zamonaviy astrofizika yönalişi. G. deb atalişiga sabab bu soha ham seysmik tölqinlarni örganiş asosida Yerning içki tuzilişini örganuvçi fan — seysmologiya kabi akustik tölqinlarni örganib, Quyoşning içki tuzilişi töğrisida ma'lumotlar töplaşga imkon beradi. G.da Quyoşning içki tuzilişini örganiş Dopler tezligini ölçaş, Quyoş yorqinligi va diametrining özgarişini qayd etişga asoslanadi. Quyoş yuzasi davriy ravişda kötarilib va pasayib (tebranib) turişi tufayli uning uzoqlaşuvi va yaqinlaşuvi yoruğlik spektral çiziğiga ta'sir körsatadi. Quyoş gardişining turli qismlari spektral çiziqlarini tahlil qilib tezliklar taqsimotini Dopler effektita asosan topiş usuli G.da keng qöllaniladi. Quyoş tebranişlarini qayd etişda spektral çiziqning nihoyatda tor (angstermning yuzdan bir uluşi) sohasini ötkaza oladigan filtrdan foydalaniladi. Tebraniş davrini katta aniqlikda ölçaş uçun uzoq vaqt (bir neça oy) davomida uzluksiz kuzatuvlar ötkaziş kerak. Tunda va havo bulut bölgan paytdagi uzilişlarning örnini qoplaş uçun Quyoşni turli qit'alardan turib kuzatiş kerak. Şuning uçun ham G. sohasidagi tadqiqotlar xalqaro hamkorlik dasturlari doirasida bajariladi. Bunday dasturlardan biri — IRIS loyihasida Özbekiston FA Astronomiya in-ti ham iştirok etadi. Toşkent viloyatining Qumbel toğiga loyiha teleskopi örnatilgan. Tebranişlarni kuzatişdan olingan ma'lumotlar asosida konvektiv zona çuqurligi va Quyoşning içki aylaniş tezligi, Quyoş qa'rida tovuşning tarqaliş tezligi va Quyoş moddasining notiniqligi, bosim va t-raning radius böylab tar-qalişlari örganiladi. G. usullari Quyoş yuzasidagi faol sohalarni ular hali paydo bölmasdanoq örganişga, uning qa'ridagi geliy miqdorini aniqlaşga hamda neytrino muammolarini yeçişga yordam beradi. Sobit Plyosov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЕЛИОСЕЙСМОЛОГИЖ (гедио..., сейс-мо..., ... логия) — Қуёшнинг ички тузилишини тадқиқ қилишга қаратилган замонавий астрофизика йўналиши. Г. деб аталишига сабаб бу соҳа ҳам сейсмик тўлқинларни ўрганиш асосида Ернинг ички тузилишини ўрганувчи фан — сейсмология каби акустик тўлқинларни ўрганиб, Қуёшнинг ички тузилиши тўғрисида маълумотлар тўплашга имкон беради. Г.да Қуёшнинг ички тузилишини ўрганиш Доплер тезлигини ўлчаш, Қуёш ёрқинлиги ва диаметрининг ўзгаришини қайд этишга асосланади. Қуёш юзаси даврий равишда кўтарилиб ва пасайиб (тебраниб) туриши туфайли унинг узоқлашуви ва яқинлашуви ёруғлик спектрал чизиғига таъсир кўрсатади. Қуёш гардишининг турли қисмлари спектрал чизиқларини таҳлил қилиб тезликлар тақсимотини Доплер эффектита асосан топиш усули Г.да кенг қўлланилади. Қуёш тебранишларини қайд этишда спектрал чизиқнинг ниҳоятда тор (ангстермнинг юздан бир улуши) соҳасини ўтказа оладиган фильтрдан фойдаланилади. Тебраниш даврини катта аниқликда ўлчаш учун узоқ вақт (бир неча ой) давомида узлуксиз кузатувлар ўтказиш керак. Тунда ва ҳаво булут бўлган пайтдаги узилишларнинг ўрнини қоплаш учун Қуёшни турли қитъалардан туриб кузатиш керак. Шунинг учун ҳам Г. соҳасидаги тадқиқотлар халқаро ҳамкорлик дастурлари доирасида бажарилади. Бундай дастурлардан бири — ИРИС лойиҳасида Ўзбекистон ФА Астрономия ин-ти ҳам иштирок этади. Тошкент вилоятининг Қумбел тоғига лойиҳа телескопи ўрнатилган. Тебранишларни кузатишдан олинган маълумотлар асосида конвектив зона чуқурлиги ва Қуёшнинг ички айланиш тезлиги, Қуёш қаърида товушнинг тарқалиш тезлиги ва Қуёш моддасининг нотиниқлиги, босим ва т-ранинг радиус бўйлаб тар-қалишлари ўрганилади. Г. усуллари Қуёш юзасидаги фаол соҳаларни улар ҳали пайдо бўлмасданоқ ўрганишга, унинг қаъридаги гелий миқдорини аниқлашга ҳамда нейтрино муаммоларини ечишга ёрдам беради. Собит Плёсов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.