Geliotexnika
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 136–137-b. — ziyouz.com
Geliotexnika (gelio... va texnika) — texnikaning quyoş nurlarini amalda foydalaniş uçun qulay bölgan boşqa tur energiyaga aylantiriş b-n şuğullanadigan sohasi; quyoş energiyasidan texnik maksadlarda foydalaniş usullari haqidagi fan. Yer sirtiga yetib keladigan quyoş nurlari juda katta issiqpik manbai hisoblanadi. Ana şu manbadan samarali foydalaniş usullarini topiş, turli qurilmalar, energiya manbalarini yaratiş G.ning asosiy vazifasi. Quyoş yiliga 1800 dan 3000 soatgaça nur soçib turadigan joylarda gelioqurilmalar va gelio-energetika st-yalaridan foydalaniş natijasida köp miqdorda yoqilği va energiya tejaladi. Lekin bunday qurilma va st-yalarni butun yil mobaynida birday işlatib bölmasligi ulardan foydalanişni qiyinlaştiradi. Şunga qaramay, dunyoning köpgina mamlakatlarida, şu jumladan Özbekistonda G.ga oid tadqiqrtlar olib borilmoqda. Mas, Özbekistan FA Energetika va avtomatika in-tida, Özbekiston FA «Fizika-Quyoş» IIÇBning Fizika-texnika va Materialşunoslik in-tlarida G.ga oid işlar bajariladi. «Fizika-Quyoş» IIÇBga qaraşli Fizika-texnika va Materialşunoslik in-tlarida, Özbekistan FA Energetika va avtomatika in-ti va ÖzRning bir qança oliy öquv yurtlarida Quyoş energiyasidan foydalanib binolarni issiq suv b-n ta'minlaş, quyoş oşxonasi yaratiş, uylarni isitiş, kam quvvatli iste'molçilarni elektr energiyasi b-n ta'minlaş, Toşkent viloyatining Parkent tumanida issiqlik quvvati 1 MVt bölgan katta quyoş san don i yordamida yuqori t-ra şaroitida i. t. işlari amalga oşiriladi. Respublikada fundamental fanlar taraqqiyotiga aloxida e'tibor berilmokda. Materialşunoslik i.t. in-ti yuqori ziçlikka va har xil spektrga ega bölgan nurlanişlarni moddalar b-n özaro ta'siri, quyoş sandonida issiqqa çidamli materiallarni sintez qiliş, issiqqa va işqalanişga çidamli elektr izolyatsiya xossalariga ega bölgan materiallar fizika-kimyoviy texnologiyalarini yaratiş va b. böyiça ilmiy işlar olib bormoqda. Quyoş sandoni yordamida qöşilmalari bölmagan toza metallar eritib olinadi. Quyoş energetikasining kelajagi porloq. Quyoş va vodorod energetikasi ekologik toza, qulay, şovqinsiz va çeksiz. Olib borilayotgan ilmiy izlanişlar natijasida quyoş kosmik elektr stlari va quyoş nuridan foydalanib işlovçi turli qurilmalar va avtomobillar işlab çiqarilmoqda. Kuçma quyoş elektr stansiyalarini köplab yaratiş işlari tezlaştirilmoqda, ayniqsa köçma quyoş elektrolizyorlarini yaratiş va ulardan foydalaniş ekologik toza vodorod energiyasini olişga yordam beradi. Rabon Avezov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЕЛИОТЕХНИКА (гелио... ва техника) — техниканинг қуёш нурларини амалда фойдаланиш учун қулай бўлган бошқа тур энергияга айлантириш б-н шуғулланадиган соҳаси; қуёш энергиясидан техник максадларда фойдаланиш усуллари ҳақидаги фан. Ер сиртига етиб келадиган қуёш нурлари жуда катта иссиқпик манбаи ҳисобланади. Ана шу манбадан самарали фойдаланиш усулларини топиш, турли қурилмалар, энергия манбаларини яратиш Г.нинг асосий вазифаси. Қуёш йилига 1800 дан 3000 соатгача нур сочиб турадиган жойларда гелиоқурилмалар ва гелио-энергетика ст-яларидан фойдаланиш натижасида кўп миқдорда ёқилғи ва энергия тежалади. Лекин бундай қурилма ва ст-яларни бутун йил мобайнида бирдай ишлатиб бўлмаслиги улардан фойдаланишни қийинлаштиради. Шунга қарамай, дунёнинг кўпгина мамлакатларида, шу жумладан Ўзбекистонда Г.га оид тадқиқртлар олиб борилмоқда. Мас, Ўзбекистан ФА Энергетика ва автоматика ин-тида, Ўзбекистон ФА «Физика-Қуёш» ИИЧБнинг Физика-техника ва Материалшунослик ин-тларида Г.га оид ишлар бажарилади. «Физика-Қуёш» ИИЧБга қарашли Физика-техника ва Материалшунослик ин-тларида, Ўзбекистан ФА Энергетика ва автоматика ин-ти ва ЎзРнинг бир қанча олий ўқув юртларида Қуёш энергиясидан фойдаланиб биноларни иссиқ сув б-н таъминлаш, қуёш ошхонаси яратиш, уйларни иситиш, кам қувватли истеъмолчиларни электр энергияси б-н таъминлаш, Тошкент вилоятининг Паркент туманида иссиқлик қуввати 1 МВт бўлган катта қуёш сан дон и ёрдамида юқори т-ра шароитида и. т. ишлари амалга оширилади. Республикада фундаментал фанлар тараққиётига алохида эътибор берилмокда. Материалшунослик и.т. ин-ти юқори зичликка ва ҳар хил спектрга эга бўлган нурланишларни моддалар б-н ўзаро таъсири, қуёш сандонида иссиққа чидамли материалларни синтез қилиш, иссиққа ва ишқаланишга чидамли электр изоляция хоссаларига эга бўлган материаллар физика-кимёвий технологияларини яратиш ва б. бўйича илмий ишлар олиб бормоқда. Қуёш сандони ёрдамида қўшилмалари бўлмаган тоза металлар эритиб олинади. Қуёш энергетикасининг келажаги порлоқ. Қуёш ва водород энергетикаси экологик тоза, қулай, шовқинсиз ва чексиз. Олиб борилаётган илмий изланишлар натижасида қуёш космик электр стлари ва қуёш нуридан фойдаланиб ишловчи турли қурилмалар ва автомобиллар ишлаб чиқарилмоқда. Кучма қуёш электр станцияларини кўплаб яратиш ишлари тезлаштирилмоқда, айниқса кўчма қуёш электролизёрларини яратиш ва улардан фойдаланиш экологик тоза водород энергиясини олишга ёрдам беради. Рабон Авезов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.