Geliotsentrik sistema
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 138–139-b. — ziyouz.com
Geliotsentrik sistema -Quyoş sistemasining tuzilişi haqidagi tasavvur; unga köra, Kuyoş markaziy jism bulib, boşqa sayyoralar, şu jumladan Yer ham Quyoş atrofida va öz öqi atrofida aylanib turadi. Bu ta'limotni polyak olimi N. Kopernik yaratdi. Mil. av. 4-a.da yunon faylasufi Geraklit Yer şar şaklida, u öz öqi atrofida aylanadi, yulduzlar esa qözğalmas, deb aytgan. U Merkuriy va Venera Quyoş atrofida aylanib, Quyoş b-n birga Yer atrofida harakatlanadi, deb uylagan. Mil. av. 3-a. da yaşagan Samoslik Aristarx yulduzlar joylaşgan sfera va Quyoş qözğalmaydi, Yer esa markazida Quyoş joylaşgan aylana böylab harakatlanadi, degan fikrni aytgan. Abu Rayhon Beruniy «al-Qonun almas'udiy»asarida Aristarx ta'limotiga murojaat qilib, Yerning harakati haqida yozgan edi. Ammo bu fikrlar rivojlanmadi va to 16-a.gaça Ptolemeynnş geotsentrik sistema haqidagi ta'limoti hukmron bölib keldi. N. Kopernik «Osmon sferalarining aylanişi» asarida (1543) Yer harakati töğrisidagi ğoyani matematik usulda isbotlab berdi. G. s. ta'limotiga köra: 1) olamning markazida Yer emas, balki Quyoş turadi; 2)Yer va b. şarsimon sayyoralar Quyoş atrofida faqat bir yönalişda harakatlanadi hamda biror diametr atrofida aylanadi; 3) sayyoralarning Quyoş atrofidagi yöli (orbitasi) aylanadan iborat; 4) sayyoralar bir xil tezlikda tekis harakat qiladi. Bundan taşqari, Kopernik Oy Yer atrofida aylanadi va Yer b-n birga Kuyoş atrofida harakatlanadi, deb hisoblaydi. Kopernik osmon yoritqiçlarining sutkalik körinma harakati Yerning öz öqi atrofida aylanişi natijasida, Quyoşning yillik körinma harakati esa Yerning Quyoş atrofida yillik aylanişi natijasida sodir bölişini tuşuntirdi. Nemis astronomi I. Kepler N. Kopernik ta'limotini rivojlantirib, sayyoralarning harakat qonunlarini oçdi. G. s. geotsentrik sistema tarafdorlariga qaqşatqiç zarba berdi. J. Bruno, G. Galiley G. s. ğoyasining taraqqiyotiga katta hissa qöşişdi. 1677 y.da I. Nyuton özining butun olam tortişiş qonunini kaşf etdi va bu b-n sayyoralarning Kuyoş atrofida harakat qiliş sabablarini oçib berdi. 1957 y. 4 okt.da boşlangan kosmik era, ya'ni Yer suniy yöldoşlarining uçirilişi, kosmik raketalarning Oy va sayyoralarga parvozi G. s. ğoyasining töğri ekanligini isbotladi. G. s. tabiatşunoslikning rivojlanişida olamşumul örin tutdi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЕЛИОЦЕНТРИК СИСТЕМА -Қуёш системасининг тузилиши ҳақидаги тасаввур; унга кўра, Куёш марказий жисм булиб, бошқа сайёралар, шу жумладан Ер ҳам Қуёш атрофида ва ўз ўқи атрофида айланиб туради. Бу таълимотни поляк олими Н. Коперник яратди. Мил. ав. 4-а.да юнон файласуфи Гераклит Ер шар шаклида, у ўз ўқи атрофида айланади, юлдузлар эса қўзғалмас, деб айтган. У Меркурий ва Венера Қуёш атрофида айланиб, Қуёш б-н бирга Ер атрофида ҳаракатланади, деб уйлаган. Мил. ав. 3-а. да яшаган Самослик Аристарх юлдузлар жойлашган сфера ва Қуёш қўзғалмайди, Ер эса марказида Қуёш жойлашган айлана бўйлаб ҳаракатланади, деган фикрни айтган. Абу Райҳон Беруний «ал-Қонун алмасъудий»асарида Аристарх таълимотига мурожаат қилиб, Ернинг ҳаракати ҳақида ёзган эди. Аммо бу фикрлар ривожланмади ва то 16-а.гача Птолемейннш геоцентрик система ҳақидаги таълимоти ҳукмрон бўлиб келди. Н. Коперник «Осмон сфераларининг айланиши» асарида (1543) Ер ҳаракати тўғрисидаги ғояни математик усулда исботлаб берди. Г. с. таълимотига кўра: 1) оламнинг марказида Ер эмас, балки Қуёш туради; 2)Ер ва б. шарсимон сайёралар Қуёш атрофида фақат бир йўналишда ҳаракатланади ҳамда бирор диаметр атрофида айланади; 3) сайёраларнинг Қуёш атрофидаги йўли (орбитаси) айланадан иборат; 4) сайёралар бир хил тезликда текис ҳаракат қилади. Бундан ташқари, Коперник Ой Ер атрофида айланади ва Ер б-н бирга Куёш атрофида ҳаракатланади, деб ҳисоблайди. Коперник осмон ёритқичларининг суткалик кўринма ҳаракати Ернинг ўз ўқи атрофида айланиши натижасида, Қуёшнинг йиллик кўринма ҳаракати эса Ернинг Қуёш атрофида йиллик айланиши натижасида содир бўлишини тушунтирди. Немис астрономи И. Кеплер Н. Коперник таълимотини ривожлантириб, сайёраларнинг ҳаракат қонунларини очди. Г. с. геоцентрик система тарафдорларига қақшатқич зарба берди. Ж. Бруно, Г. Галилей Г. с. ғоясининг тараққиётига катта ҳисса қўшишди. 1677 й.да И. Ньютон ўзининг бутун олам тортишиш қонунини кашф этди ва бу б-н сайёраларнинг Куёш атрофида ҳаракат қилиш сабабларини очиб берди. 1957 й. 4 окт.да бошланган космик эра, яъни Ер суньий йўлдошларининг учирилиши, космик ракеталарнинг Ой ва сайёраларга парвози Г. с. ғоясининг тўғри эканлигини исботлади. Г. с. табиатшуносликнинг ривожланишида оламшумул ўрин тутди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.