Geliy
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 132-b. — ziyouz.com
Geliy (lot. Helium), He—Mendeleyev davriy sistemasining sakkizinçi guruh kimyoviy elementi, tartib rakami 2, at.m. 4,0026, rangsiz va hidsiz gaz. Tabiiy G. ikki izotop aralaşmasidan iborat (3Ne, 4Ne). 1868 y.da fransuz astronomi J. Jansen va ingliz astronomi R. Lokyer quyoş spektrida yangi sariq çiziqni aniqladilar. U öşa vaqgda ma'lum bölgan elementlar çiziğiga sira öxşamasdi. Bu noma'lum elementga G. deb nom berildi (yun. helios — quyoş). 1895 y.da ingliz kimyogari U. Ramzay G.ni radioaktiv kleveit mineralidan olişga muvaffaq böldi. Kleveitni qizdirilganda ajralib çiqqan gaz spektrida ham öşa çiziq bor edi. Yerda G. juda kam: 1 m3 havoda bor-yöği 5—24 sm3, 1 kg yer moddasida 0,003 mg G. bor. G. fazoda eng köp tarqalgan elementlardan biri (vodoroddan keyin 2-örinda turadi). Kosmos massasining deyarli 23% i G.dan iborat. U hajm jihatidan yer atmosferasining 0,0005% ini taşkil etadi. Yer yuzida G. asosan Yer pöstidagi radioaktiv elementlar (kleveit, monatsit va torianit) tarkibida uçraydi. G. sanoat miqyosida tabiiy gazlardan va neft gazlarining uglevodorodli yoki azotli birikmalaridan olinadi. Köpgina neft va gaz konlarida tabiiy G. zaxiralari bor. Yer yuzidagi G.ning asosiy qismini 4Ne taşkil etadi. 4Ne uran, toriy kabi radioaktiv elementlarning parçalanişidan hosil böladi. 3Ne juda oz miqdorda uçraydi. Tarkibida 2 g uran va 10 g toriy tutgan 1 t granit radioaktiv parçalanganda 1 mg G. ajralib çiqadi. Atmosferada vodorodning oğir izotopi tritiy (T) parçalanganda 3Ne hosil böladi. G. normal şaroitda bir atomli gaz. Ziçligi 0,17846 g/l, qaynaş t-rasi — 268,9°. G. normal bosimda har qança sovitilganda ham suyuq holatini saqlay oladigan yagona modda. G. 2,5 MPa bosim ostida kristallanadi. Issiqlik ötkazuvçanligi 0,1437 Vt/(m.k.). G. atomining radiusi 0,85 dan 1,33 Ye gaça. 20° da 1 l suvda 8,61 sm3/l, etanodda 3 sm3/l G. eriydi. 4Ne izotoplaridan iborat suyuq G.ning ajoyib xossalari bor. U tarkibida G. bölgan tabiiy gazlardan olinadi. G.ning inertlik xossasidan metallarni qirqişda, payvandlaş va oziq-ovqat mahsulotlarini konservalaşda foydalaniladi. G.ning yonmasligi va ziçligining kiçikligi stratostatlarni töldirişda qöl keladi. G. yuqori issiqlik ötkazuvçanligi, kimyoviy inertligi, yadro reaksiyasidagi neytronlar b-n deyarli reaksiyaga kirişmasligi tufayli atom reaktorlarini sovitişda qöllaniladi. Suyuq holdagi G. yer yuzidagi eng sovuq suyuqpikdir, u turli ilmiy tekşirişlarda sovutkiç sifatida işlatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЕЛИЙ (лот. Helium), He—Менделеев даврий системасининг саккизинчи гуруҳ кимёвий элементи, тартиб раками 2, ат.м. 4,0026, рангсиз ва ҳидсиз газ. Табиий Г. икки изотоп аралашмасидан иборат (3Не, 4Не). 1868 й.да француз астрономи Ж. Жансен ва инглиз астрономи Р. Локьер қуёш спектрида янги сариқ чизиқни аниқладилар. У ўша вақгда маълум бўлган элементлар чизиғига сира ўхшамасди. Бу номаълум элементга Г. деб ном берилди (юн. helios — қуёш). 1895 й.да инглиз кимёгари У. Рамзай Г.ни радиоактив клевеит минералидан олишга муваффақ бўлди. Клевеитни қиздирилганда ажралиб чиққан газ спектрида ҳам ўша чизиқ бор эди. Ерда Г. жуда кам: 1 м3 ҳавода бор-йўғи 5—24 см3, 1 кг ер моддасида 0,003 мг Г. бор. Г. фазода энг кўп тарқалган элементлардан бири (водороддан кейин 2-ўринда туради). Космос массасининг деярли 23% и Г.дан иборат. У ҳажм жиҳатидан ер атмосферасининг 0,0005% ини ташкил этади. Ер юзида Г. асосан Ер пўстидаги радиоактив элементлар (клевеит, монацит ва торианит) таркибида учрайди. Г. саноат миқёсида табиий газлардан ва нефть газларининг углеводородли ёки азотли бирикмаларидан олинади. Кўпгина нефть ва газ конларида табиий Г. захиралари бор. Ер юзидаги Г.нинг асосий қисмини 4Не ташкил этади. 4Не уран, торий каби радиоактив элементларнинг парчаланишидан ҳосил бўлади. 3Не жуда оз миқдорда учрайди. Таркибида 2 г уран ва 10 г торий тутган 1 т гранит радиоактив парчаланганда 1 мг Г. ажралиб чиқади. Атмосферада водороднинг оғир изотопи тритий (Т) парчаланганда 3Не ҳосил бўлади. Г. нормал шароитда бир атомли газ. Зичлиги 0,17846 г/л, қайнаш т-раси — 268,9°. Г. нормал босимда ҳар қанча совитилганда ҳам суюқ ҳолатини сақлай оладиган ягона модда. Г. 2,5 МПа босим остида кристалланади. Иссиқлик ўтказувчанлиги 0,1437 Вт/(м.к.). Г. атомининг радиуси 0,85 дан 1,33 Е гача. 20° да 1 л сувда 8,61 см3/л, этанодда 3 см3/л Г. эрийди. 4Не изотопларидан иборат суюқ Г.нинг ажойиб хоссалари бор. У таркибида Г. бўлган табиий газлардан олинади. Г.нинг инертлик хоссасидан металларни қирқишда, пайвандлаш ва озиқ-овқат маҳсулотларини консервалашда фойдаланилади. Г.нинг ёнмаслиги ва зичлигининг кичиклиги стратостатларни тўлдиришда қўл келади. Г. юқори иссиқлик ўтказувчанлиги, кимёвий инертлиги, ядро реакциясидаги нейтронлар б-н деярли реакцияга киришмаслиги туфайли атом реакторларини совитишда қўлланилади. Суюқ ҳолдаги Г. ер юзидаги энг совуқ суюқпикдир, у турли илмий текширишларда совуткич сифатида ишлатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.