Gelmintlar
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 142–143-b. — ziyouz.com
Gelmintlar (Helminthos. yun. helmins, helminthos — çuvalçang, gijja) — har xil sistematik guruhlarga mansub parazit çuvalçanglar guruhi. G.ga 5 tipga mansub jonivorlar, jumladan yassi çuvalçanglardan monogeneyalar, sörğiçlilar, tasmasimon çuvalçanglar va sestodsimonlar; tögarak çuvalçanglardan nematodalar va qilçuvalçanglar; halqali çuvalçanglardan zuluklar; tikanboşlilar, nemertinlar hamda sistematik örni töliq aniqlanmagan ortonektidlar va ditsiyemidlar kiradi. G. ekologik guruh bölib, juda xilma-xil jonivorlarni öz içiga oladi. Teri-muskul xaltasi, tana organlarining uçta embrional varaqdan hosil bölişi; tanasi oldingi qismining ixtisoslaşib, yopişuv yoki sezgi organlari hosil qilişi hamda bilateral simmetriyalik hamma G. uçun xos bölgan umumiy belgi hisoblanadi. Parazitlik qiliş xususiyatiga binoan G.ni statsionar va fakultativ parazitlarga ajratiladi. Birinçi guruhga odam, hayvon va ösimlik parazitlari (tasmasimon çuvalçanglar, trematodlar, tikanboşlilar va köpçilik nematodalar); ikkinçi guruhga — köpçilik zuluklar, ayrim kiprikli çuvalçanglar va nemertinlar kiradi. Liçinkalik davrida haşarotlar tanasida parazitlik qiladigan, voyaga yetgan davrida esa erkin yaşaydigan qilçuvalçanglar G.ning öziga xos guruhini hosil qiladi. Parazitlik qiladigan joyiga binoan G. taşqi — ekto-parazitlar (monogeneyalar, köpçilik zuluklar, nemertinlar va turbellariyalarning bir qismi) hamda endo-parazitlar (köpçilik gelmintlar)ga ajratiladi. Parazit hayot keçiriş ta'sirida G.ning harakatlaniş, xöjayin tanasidan taşqarida faol oziq qidiriş xususiyatlari yöqolgan; bir qança turlarida hazm sistemasi reduksiyaga uçragan. Buning örniga yopişuv organlari rivojlanib, puşti keskin oşgan, rivojlaniş sikli murakkablaşib, köplab potensial xöjayinlarni zararlaşga imkon beradigan bölgan. G. liçinkasi köpinça töla-tökis yoki qismai asosiy xöjayin organizmidan taşqarida rivojlanadi. Rivojlaniş xususiyatiga binoan G. geogelmintlar va biogelmintlarga ajratiladi. Geogelmintlar taşqi muhitda, biogel-mintlar boşqa hayvonlar — oraliq xöjayin organizmida rivojlanadi. Ayrim biogel-mintlar oraliq xöjayindan taşqari qöşimça, hatto rezerv xöjayinga ham ega böladi. Sörğiçlilar va tasmasimon çuvalçanglar sinfiga mansub bir qança G.da jinsiy köpayiş b-n birga liçinkalik partenogenez ham uçraydi. Jinsiy va jinssiz gallanib köpayiş turning saqlanib qoliş imkoniyatini oşiradi. Özbekistonda umurtqali hayvoilarda 1000 dan ortiq G. parazitlik qiladi. Ld..Matjonov N. M., Azimov J. A., Gextin V. I., Odam va hayvonlarning körinmas yovlari, T., 1977; Parmonov M., Sayidqulov B., Parmonov J., Epizootologiya, T., 1996.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЕЛЬМИНТЛАР (Helminthos. юн. helmins, helminthos — чувалчанг, гижжа) — ҳар хил систематик гуруҳларга мансуб паразит чувалчанглар гуруҳи. Г.га 5 типга мансуб жониворлар, жумладан ясси чувалчанглардан моногенеялар, сўрғичлилар, тасмасимон чувалчанглар ва цестодсимонлар; тўгарак чувалчанглардан нематодалар ва қилчувалчанглар; ҳалқали чувалчанглардан зулуклар; тиканбошлилар, немертинлар ҳамда систематик ўрни тўлиқ аниқланмаган ортонектидлар ва дициемидлар киради. Г. экологик гуруҳ бўлиб, жуда хилма-хил жониворларни ўз ичига олади. Тери-мускул халтаси, тана органларининг учта эмбрионал варақдан ҳосил бўлиши; танаси олдинги қисмининг ихтисослашиб, ёпишув ёки сезги органлари ҳосил қилиши ҳамда билатерал симметриялик ҳамма Г. учун хос бўлган умумий белги ҳисобланади. Паразитлик қилиш хусусиятига биноан Г.ни стационар ва факультатив паразитларга ажратилади. Биринчи гуруҳга одам, ҳайвон ва ўсимлик паразитлари (тасмасимон чувалчанглар, трематодлар, тиканбошлилар ва кўпчилик нематодалар); иккинчи гуруҳга — кўпчилик зулуклар, айрим киприкли чувалчанглар ва немертинлар киради. Личинкалик даврида ҳашаротлар танасида паразитлик қиладиган, вояга етган даврида эса эркин яшайдиган қилчувалчанглар Г.нинг ўзига хос гуруҳини ҳосил қилади. Паразитлик қиладиган жойига биноан Г. ташқи — экто-паразитлар (моногенеялар, кўпчилик зулуклар, немертинлар ва турбелларияларнинг бир қисми) ҳамда эндо-паразитлар (кўпчилик гельминтлар)га ажратилади. Паразит ҳаёт кечириш таъсирида Г.нинг ҳаракатланиш, хўжайин танасидан ташқарида фаол озиқ қидириш хусусиятлари йўқолган; бир қанча турларида ҳазм системаси редукцияга учраган. Бунинг ўрнига ёпишув органлари ривожланиб, пушти кескин ошган, ривожланиш цикли мураккаблашиб, кўплаб потенциал хўжайинларни зарарлашга имкон берадиган бўлган. Г. личинкаси кўпинча тўла-тўкис ёки қисмаи асосий хўжайин организмидан ташқарида ривожланади. Ривожланиш хусусиятига биноан Г. геогельминтлар ва биогельминтларга ажратилади. Геогельминтлар ташқи муҳитда, биогель-минтлар бошқа ҳайвонлар — оралиқ хўжайин организмида ривожланади. Айрим биогель-минтлар оралиқ хўжайиндан ташқари қўшимча, ҳатто резерв хўжайинга ҳам эга бўлади. Сўрғичлилар ва тасмасимон чувалчанглар синфига мансуб бир қанча Г.да жинсий кўпайиш б-н бирга личинкалик партеногенез ҳам учрайди. Жинсий ва жинссиз галланиб кўпайиш турнинг сақланиб қолиш имкониятини оширади. Ўзбекистонда умуртқали ҳайвоиларда 1000 дан ортиқ Г. паразитлик қилади. Лд..Матжонов Н. М., Азимов Ж. А., Гехтин В. И., Одам ва ҳайвонларнинг кўринмас ёвлари, Т., 1977; Пармонов М., Сайидқулов Б., Пармонов Ж., Эпизоотология, Т., 1996.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.