Gelmintozlar
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 143–144-b. — ziyouz.com
Gelmintozlar (yun. helmins, helminthos — gijja, qurt) — odam, hayvon va ösimliklarda parazit çuvalçanglar — gelşintlar qözğatadigan kasalliklar. Odamda gijjalarning 150 dan ortiq turi uçraydi. Yaşaş şaroitlari: iqlim, tuproqning holati, dehqonçilik xususiyatlari va aholining gigiyenik könikmalari darajasiga qarab turli mintaqalarda turli xil gijjalar uçraydi. Asosan gijjalarning 4 sinfi: nematodalar, sestodalar, trematodalar va akantotsefallar parazitlik qiladi. Şunga köra tekşiriş çogida topilgan gijjaning sinfiga karab nematodoz, sestodoz, trematodoz, akantotsefalez kabi guruhlarga ajratiladi; har bir guruhga bir neça turdagi gijjalar kiradi. Mas, enterobioz, askaridoz nematodoz guruhiga, hökiz solityori, çöçqa solityori, keng tasmali gijjalar sestodozlar guruhiga mansub. Odam gijjalarning oraliq yoki mutlaq xöjayini bölişi mumkin. G. keçişida ötkir va surunkali davr farq qilinadi. Olimlar orasida odamda gelmintlarning bölişi ma'lum jihatdan uning qrn guruhiga ham boglik, degan fikrlar mavjud. Özbekistonda G.dan enterobioz, gimenolepidoz va askaridoz köproq uçraydi. Gelmintlar odamning nafas olişi, ovqat hazm qilişi, muskul sistemasi, jigar, taloq, qon, miya, köz va b. a'zolarida parazitlik qiladi. Gijjalarning xili, soni va qaysi a'zoda bölişiga qarab kasallik har xil keçadi. G.da odamning vazni hamişa kamayadi, u lanj, injiq bölib qoladi, boşi aylanadi va h. k. Gijja içakda bölsa, iç qotadi yoki iç ketadi, köngil ayniydi, ba'zan bemor qayt qiladi, jigarda bölsa, köz oqi va badan sarğayadi, öpkada bölsa, yötal tutadi. G.da köpinça mehnat qobiliyati pasayadi, bola yaxşi ösmaydi, xotirasi susayadi va h. k. Gijjalarning liçinkalari yoki tuxumlari topilişiga qarab taşhis qöyiladi. Serologik reaksiyalar (immun fluoressentlaş, bevosita gemag-glyutinatsiya reaksiyalari va h. k.)dan foydalaniş G.ni erta aniqpaş va vaqtida taşhis qöyiş imkonini beradi. G.ning oddini oliş uçun aholi orasida keng tuşuntiriş işlari olib boriş, pokizalikka rioya qiliş muhim. Ayniqsa, yasli-boğçaga qatnaydigan bolalarning har biriga alohida tuvak bölişi va qöllarini bot-bot sovunlab yuvib turişiga alohida e'tibor beriş lozim. Aholini toza içimlik suvi b-n ta'minlaş, çala pişirilgan ovqatni iste'mol qilmaslik, kökat va mevalarni obdon yuvib işlatiş, xom göşt töğraşga işlatiladigan taxtakaçni pişganiga işlatmaslik G.ning keskin kamayişiga olib keladi. Kökatlarni işlatişdan I soat oldin 3%li oş tuzi eritmasiga solib qöyib, keyin yaxşilab çayib taşlansa, gijja tuxumlari butkul yöqoladi. Gijjalarning turiga qarab G.ning davosi har xil. Bemorni davolaşda yaxşi naf beradigan dorilar mavjud. Ularni faqat vraç b-n maslahatlaşib qöllaş lozim. Hayvonlarning G.ni yuqtiriş yöllari turliça. Gelmint tuxumlari yoki liçinkalari bölgan yem-xaşak va suvni iste'mol qiliş orqali yoki gelmint liçinkasi teri orqali organizmga kirib oladi. G. köpinça kasal hayvondan uning qornidagi bolasiga yuqadi. Nematoda liçinkasi aksariyat ösimlik poyasiga yoki ildiziga bemalol kirib oladi. G. oqibatida hayvonlarning mahsuldorligi, ösimliklarning hosili kamayadi, hayvonlar öladi, ösimliklar nobud böladi. Bu öz navbatida xalq xöjaligiga katta iqtisodiy zarar yetkazadi. Özbekistonda trematodozlardan fassiolyoz, oriyentobilgarsioz, dikrotselioz; sestodozlardan moniyezioz, tizansezioz, avitellinoz, exinokokkoz, senuroz; nematodozlardan askaridoz va askaridioz, paraskaridoz, oksiuroz, gemonxoz, nematodiroz, xabertioz, diktiokaulez, protostrongilidezlar q. x. va uy hayvonlarida köp uçraydi. G.ga qarşi kuraşişda göşt va b. mahsulotlarni veterinariya-sanitariya nazoratidan ötkaziş, tirik liçinkalar topilgan taqdirda iste'molga yaroksiz deb topiş, aholi yaşaydigan joylar tozaligi, göngdan öğit sifatida foydalaniş işlari ustidan qatiy nazorat ötkaziş va b. maxsus çoralar köriş zarur. Ad.: Azimov D. A., Trematodi — paraziti jivotnix i çeloveka, T., 1986; Matçanov N. M., Azimov J. A., Gextin V. I., Odam va hayvonlarning körinmas yovlari, T., 1977; Parmonov M., Sayidqulov B., Parmonov J., Epizootologiya, T., 1996. Şonosir Şovahobov, Jaloliddin Azimov, Erkinjon Şakarboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЕЛЬМИНТОЗЛАР (юн. helmins, helminthos — гижжа, қурт) — одам, ҳайвон ва ўсимликларда паразит чувалчанглар — гелшинтлар қўзғатадиган касалликлар. Одамда гижжаларнинг 150 дан ортиқ тури учрайди. Яшаш шароитлари: иқлим, тупроқнинг ҳолати, деҳқончилик хусусиятлари ва аҳолининг гигиеник кўникмалари даражасига қараб турли минтақаларда турли хил гижжалар учрайди. Асосан гижжаларнинг 4 синфи: нематодалар, цестодалар, трематодалар ва акантоцефаллар паразитлик қилади. Шунга кўра текшириш чогида топилган гижжанинг синфига караб нематодоз, цестодоз, трематодоз, акантоцефалез каби гуруҳларга ажратилади; ҳар бир гуруҳга бир неча турдаги гижжалар киради. Мас, энтеробиоз, аскаридоз нематодоз гуруҳига, ҳўкиз солитёри, чўчқа солитёри, кенг тасмали гижжалар цестодозлар гуруҳига мансуб. Одам гижжаларнинг оралиқ ёки мутлақ хўжайини бўлиши мумкин. Г. кечишида ўткир ва сурункали давр фарқ қилинади. Олимлар орасида одамда гельминтларнинг бўлиши маълум жиҳатдан унинг қрн гуруҳига ҳам боглик, деган фикрлар мавжуд. Ўзбекистонда Г.дан энтеробиоз, гименолепидоз ва аскаридоз кўпроқ учрайди. Гельминтлар одамнинг нафас олиши, овқат ҳазм қилиши, мускул системаси, жигар, талоқ, қон, мия, кўз ва б. аъзоларида паразитлик қилади. Гижжаларнинг хили, сони ва қайси аъзода бўлишига қараб касаллик ҳар хил кечади. Г.да одамнинг вазни ҳамиша камаяди, у ланж, инжиқ бўлиб қолади, боши айланади ва ҳ. к. Гижжа ичакда бўлса, ич қотади ёки ич кетади, кўнгил айнийди, баъзан бемор қайт қилади, жигарда бўлса, кўз оқи ва бадан сарғаяди, ўпкада бўлса, йўтал тутади. Г.да кўпинча меҳнат қобилияти пасаяди, бола яхши ўсмайди, хотираси сусаяди ва ҳ. к. Гижжаларнинг личинкалари ёки тухумлари топилишига қараб ташҳис қўйилади. Серологик реакциялар (иммун флуоресцентлаш, бевосита гемаг-глютинация реакциялари ва ҳ. к.)дан фойдаланиш Г.ни эрта аниқпаш ва вақтида ташҳис қўйиш имконини беради. Г.нинг оддини олиш учун аҳоли орасида кенг тушунтириш ишлари олиб бориш, покизаликка риоя қилиш муҳим. Айниқса, ясли-боғчага қатнайдиган болаларнинг ҳар бирига алоҳида тувак бўлиши ва қўлларини бот-бот совунлаб ювиб туришига алоҳида эътибор бериш лозим. Аҳолини тоза ичимлик суви б-н таъминлаш, чала пиширилган овқатни истеъмол қилмаслик, кўкат ва меваларни обдон ювиб ишлатиш, хом гўшт тўғрашга ишлатиладиган тахтакачни пишганига ишлатмаслик Г.нинг кескин камайишига олиб келади. Кўкатларни ишлатишдан I соат олдин 3%ли ош тузи эритмасига солиб қўйиб, кейин яхшилаб чайиб ташланса, гижжа тухумлари буткул йўқолади. Гижжаларнинг турига қараб Г.нинг давоси ҳар хил. Беморни даволашда яхши наф берадиган дорилар мавжуд. Уларни фақат врач б-н маслаҳатлашиб қўллаш лозим. Ҳайвонларнинг Г.ни юқтириш йўллари турлича. Гельминт тухумлари ёки личинкалари бўлган ем-хашак ва сувни истеъмол қилиш орқали ёки гельминт личинкаси тери орқали организмга кириб олади. Г. кўпинча касал ҳайвондан унинг қорнидаги боласига юқади. Нематода личинкаси аксарият ўсимлик поясига ёки илдизига бемалол кириб олади. Г. оқибатида ҳайвонларнинг маҳсулдорлиги, ўсимликларнинг ҳосили камаяди, ҳайвонлар ўлади, ўсимликлар нобуд бўлади. Бу ўз навбатида халқ хўжалигига катта иқтисодий зарар етказади. Ўзбекистонда трематодозлардан фасциолёз, ориентобильгарциоз, дикроцелиоз; цестодозлардан мониезиоз, тизанцезиоз, авителлиноз, эхинококкоз, ценуроз; нематодозлардан аскаридоз ва аскаридиоз, параскаридоз, оксиуроз, гемонхоз, нематодироз, хабертиоз, диктиокаулез, протостронгилидезлар қ. х. ва уй ҳайвонларида кўп учрайди. Г.га қарши курашишда гўшт ва б. маҳсулотларни ветеринария-санитария назоратидан ўтказиш, тирик личинкалар топилган тақдирда истеъмолга яроксиз деб топиш, аҳоли яшайдиган жойлар тозалиги, гўнгдан ўғит сифатида фойдаланиш ишлари устидан қатьий назорат ўтказиш ва б. махсус чоралар кўриш зарур. Ад.: Азимов Д. А., Трематоды — паразиты животных и человека, Т., 1986; Матчанов Н. М., Азимов Ж. А., Гехтин В. И., Одам ва ҳайвонларнинг кўринмас ёвлари, Т., 1977; Пармонов М., Сайидқулов Б., Пармонов Ж., Эпизоотология, Т., 1996. Шоносир Шоваҳобов, Жалолиддин Азимов, Эркинжон Шакарбоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.