Gelmintozoonozlar
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 144–145-b. — ziyouz.com
Gelmintozoonozlar - tabiiy şaroitda qözğatuvçisi odamlarda va hayvonlarda parazitlik qilib yaşovçi gelmintoz kasalliklar guruhi. G. atamasi J929 y.da rus olimlari K. I. Skryabin va R. S. Şulsar tomonidan fanga kiritilgan. G. ikki guruhga bölinadi. Birinçi guruhga tarixiy taraqqiyot (filogenez) jarayonida faqat hayvonlar organizmiga moslaşgan G. qözğatuvçilari kiradi. Odam bu qözğatuvçilar uçun fakultativ xöjayin bölişi mumkin. Bu guruxga fassiolyoz, dikrotselioz, senuroz, sistitserkoz, dipilidioz, trixinellyoz va b. kasalliklar misol böladi. Birinçi guruh gelmintozlarga odam tanasiga joylaşib, uning organizmini ma'lum patologik özgarişlarga olib kelib, ammo özi jinsiy voyaga yetmaydigan gelmintlarni xam kiritiş mumkin. Mas, itlarning unsinarioz kasalligi qözğatuvçisining liçinkasi, sut emizuvçi va kuşlarning şistosomatit liçinkalari odam terisi orqali ötib, dermatitni paydo qiladi. Ikkinçi guruhga qözğatuvçisining biologik rivojlanişida odam iştiroki şart bölgan G. kiradi. Mas: teniidoz, teniarinxoz kabilar. Teniarinxoz Özbekistonda Xorazm, Buxoro, Samarkand viloyatlari, Qoraqalpoğiston Respublikasi aholisi örtasida uçraydi (piyoz va garmdori qöşilgan xom qiyma göşti — «ijjan» iste'mol kilinişi uning asosiy sababidir). G. b-n zararlanişda epizootologik va epidemiologik jarayonlarning bir neça holatlari farq qilinadi: a) odam va hayvonlar gelmintlar uçun asosiy xöjayin hisoblanadi (mas, opistorxoz, şistosomoz, fassiolyoz, difillobotrioz, dipilidioz). Bunday holatda odam va hayvonlar bir-biriga kasallikni yuqtirmaydi; ular invaziya manbai bölib, boşqa biror oraliq yoki qöşimça xöjayin hisoblanadi; b) odam asosiy xöjayin, hayvonlar — oraliq xöjayin böladi (mas, teniarinxoz va teniozlarda qoramollar va çöçqalardan kasalliklar odamlarga yuqadi; v) ba'zi bir tur hayvonlar asosiy xöjayin bölib, odam oraliq xöjayin vazifasini ötaydi (mas, exinokokkoz); g) odam va hayvonlar bitta tur gelmint uçun bir vaqtning özida ham asosiy xöjayin, ham oraliq xöjayin bölişi mumkin (mas, trixinellyoz). Göşt mahsulotlarini veterinariya-sanitariya nazoratidan ötkaziş, aholining umumiy va sanitariya madaniyati darajasini oşiriş, yaylovlar va hayvonlar suv içadigan joylarning kasallik qözğatuvçisining tuxum va liçinkalari b-n ifloslanişiga yöl qöymaslik, tabiiy-geografik şaroit va b.ni yaxşilaş G.ga qarşi kuraş va ularni yöqotişda katta ahamiyatga ega. Jaloliddin Azimov, Erkinjon Şakarboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЕЛЬМИНТОЗООНОЗЛАР - табиий шароитда қўзғатувчиси одамларда ва ҳайвонларда паразитлик қилиб яшовчи гельминтоз касалликлар гуруҳи. Г. атамаси J929 й.да рус олимлари К. И. Скрябин ва Р. С. Шульцар томонидан фанга киритилган. Г. икки гуруҳга бўлинади. Биринчи гуруҳга тарихий тараққиёт (филогенез) жараёнида фақат ҳайвонлар организмига мослашган Г. қўзғатувчилари киради. Одам бу қўзғатувчилар учун факультатив хўжайин бўлиши мумкин. Бу гурухга фасциолёз, дикроцелиоз, ценуроз, цистицеркоз, дипилидиоз, трихинеллёз ва б. касалликлар мисол бўлади. Биринчи гуруҳ гельминтозларга одам танасига жойлашиб, унинг организмини маълум патологик ўзгаришларга олиб келиб, аммо ўзи жинсий вояга етмайдиган гельминтларни хам киритиш мумкин. Мас, итларнинг унцинариоз касаллиги қўзғатувчисининг личинкаси, сут эмизувчи ва кушларнинг шистосоматит личинкалари одам териси орқали ўтиб, дерматитни пайдо қилади. Иккинчи гуруҳга қўзғатувчисининг биологик ривожланишида одам иштироки шарт бўлган Г. киради. Мас: тениидоз, тениаринхоз кабилар. Тениаринхоз Ўзбекистонда Хоразм, Бухоро, Самарканд вилоятлари, Қорақалпоғистон Республикаси аҳолиси ўртасида учрайди (пиёз ва гармдори қўшилган хом қийма гўшти — «ижжан» истеъмол килиниши унинг асосий сабабидир). Г. б-н зарарланишда эпизоотологик ва эпидемиологик жараёнларнинг бир неча ҳолатлари фарқ қилинади: а) одам ва ҳайвонлар гельминтлар учун асосий хўжайин ҳисобланади (мас, описторхоз, шистосомоз, фасциолёз, дифиллоботриоз, дипилидиоз). Бундай ҳолатда одам ва ҳайвонлар бир-бирига касалликни юқтирмайди; улар инвазия манбаи бўлиб, бошқа бирор оралиқ ёки қўшимча хўжайин ҳисобланади; б) одам асосий хўжайин, ҳайвонлар — оралиқ хўжайин бўлади (мас, тениаринхоз ва тениозларда қорамоллар ва чўчқалардан касалликлар одамларга юқади; в) баъзи бир тур ҳайвонлар асосий хўжайин бўлиб, одам оралиқ хўжайин вазифасини ўтайди (мас, эхинококкоз); г) одам ва ҳайвонлар битта тур гельминт учун бир вақтнинг ўзида ҳам асосий хўжайин, ҳам оралиқ хўжайин бўлиши мумкин (мас, трихинеллёз). Гўшт маҳсулотларини ветеринария-санитария назоратидан ўтказиш, аҳолининг умумий ва санитария маданияти даражасини ошириш, яйловлар ва ҳайвонлар сув ичадиган жойларнинг касаллик қўзғатувчисининг тухум ва личинкалари б-н ифлосланишига йўл қўймаслик, табиий-географик шароит ва б.ни яхшилаш Г.га қарши кураш ва уларни йўқотишда катта аҳамиятга эга. Жалолиддин Азимов, Эркинжон Шакарбоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.