Gematit
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 147-b. — ziyouz.com
Gematit (yun. haima — qon), temir yaltiroği — temirning keng tarqalgan minerali. Kimyoviy formulasi Ğe2O3. Tarkibida 70% gaça temir bor. Ba'zan titan (11% gaça TiO2 titanogematit), alyuminiy (14% gaça A12O, — alyumogematit), marganets (17% gaça — marganetsgematit), suv (N,0 8% gaça gidrogematit) aralaşmalari böladi. Trigonal singoniyali. Kristallari köpinça plastinkasimon, varaqsimon, buyrak şaklida, rangi pölatrang — kulrangdan qoragaça. Yarim metallsimon yaltiraydi. Çinniga çizilsa qizil iz qoldiradi. Qattiqligi 6—6,5. S. of. 5,3. Qizdirilganda magnitlanadi, 1594° t-rada eriydi. G. intruziv jinslarda, gidrotermal konlarda kvars, barit, magnetit, xlorit b-n birga va vulkan kraterlari devorlarida uçraydi. Nuraş jarayonida temir gidroksidlarining suvsizlanişi natijasida ham G. hosil böladi. Regional metamorfizm jarayonida G.ning juda katta massalari vujudga keladi. Özbekistonda Çatqol-Qurama toğlaridagi temir konlarida (Surenota. Ğova, Törangli, Çaqadambuloq), köp metalli konlarda (Qörğoşinkon, Oltintopkan, Konsoy) köp tarqalgan. Ukraina (Krivoy Rog), RF (Kursk magnit anomaliyasi, Ural toğlari, Sibirda), AKŞ, Kanada, Braziliya, Hindiston va b. mamlakatlarda yirik konlari bor. G. rudalari çöyan va pölat olişda muhim xom aşyo hisoblanadi. Toza kukunsimon xillari böyoq tayyorlaşda işlatiladi: G. — temir olinadigan ruda.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЕМАТИТ (юн. haima — қон), темир ялтироғи — темирнинг кенг тарқалган минерали. Кимёвий формуласи Ғе2О3. Таркибида 70% гача темир бор. Баъзан титан (11% гача TiO2 титаногематит), алюминий (14% гача А12О, — алюмогематит), марганец (17% гача — марганецгематит), сув (Н,0 8% гача гидрогематит) аралашмалари бўлади. Тригонал сингонияли. Кристаллари кўпинча пластинкасимон, варақсимон, буйрак шаклида, ранги пўлатранг — кулрангдан қорагача. Ярим металлсимон ялтирайди. Чиннига чизилса қизил из қолдиради. Қаттиқлиги 6—6,5. С. of. 5,3. Қиздирилганда магнитланади, 1594° т-рада эрийди. Г. интрузив жинсларда, гидротермал конларда кварц, барит, магнетит, хлорит б-н бирга ва вулкан кратерлари деворларида учрайди. Нураш жараёнида темир гидроксидларининг сувсизланиши натижасида ҳам Г. ҳосил бўлади. Регионал метаморфизм жараёнида Г.нинг жуда катта массалари вужудга келади. Ўзбекистонда Чатқол-Қурама тоғларидаги темир конларида (Суренота. Ғова, Тўрангли, Чақадамбулоқ), кўп металли конларда (Қўрғошинкон, Олтинтопкан, Консой) кўп тарқалган. Украина (Кривой Рог), РФ (Курск магнит аномалияси, Урал тоғлари, Сибирда), АКШ, Канада, Бразилия, Ҳиндистон ва б. мамлакатларда йирик конлари бор. Г. рудалари чўян ва пўлат олишда муҳим хом ашё ҳисобланади. Тоза кукунсимон хиллари бўёқ тайёрлашда ишлатилади: Г. — темир олинадиган руда.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.